Din Eğitiminde Öğrencinin Düşünmeye Yönlendirilmesi
Dr Aşkın ASAN (*)
GİRİŞ
Din eğitim-öğretim uygulamalarının en önemli hedeflerinden biri öğrencide dinî ilgi ve merakı canlı tutma, din hakkında düşünme yeteneği geliştirmedir(1) Kişinin dinini anlayabilmesi tüm yaşamı boyunca sürecek bir çabadır İlkokulda öğretmen bazı temeller atacaktır Öğretmen dinî bilgileri çocuğun zihnine yığmak yerine, öğrencinin anlama, uyum, somuttan soyuta geçme, yargılama ve bilgiyi kazanabilme yeteneğini geliştirmelidir(2)Öğrenci dinî öğreti ve olguların, dinî geleneklerin üzerinde düşünmeye cesaretlendirilmelidir(3)
Uzun pedagojik deneyler, öğretim içeriğinin pasif bir şekilde alınmasıyla ve mekanik bir şekilde verilmesiyle hiçbir dersin eğitim etkisi yaratmadığını göstermektedirler (4)
Öğretmenlerin sınıf ortamında söyleyip yaptıkları öğrencilerin öğrenme düzeylerini etkileyen faktörlerdendir Birçok araştırma, öğretmen davranışlarının öğrencilerin başarısına, kendini kabullerine, sosyal ilişkilerine ve düşünce gelişimlerine etki ettiğini kanıtlamıştır
Öğretmenlerin düşünme düzeyleri ile öğrencilerin düşünme düzeyleri arasında sıkı bir ilişkinin olduğu Measel ve Mood’un 1972’de yaptıkları araştırmada kanıtlanmıştır Yine Cole ve Williams’ın 1973’de yaptıkları araştırmada öğretmen sorularının mantığı ile öğrencilerinin yanıtlarındaki mantıklılık arasında korelasyon olduğu bulunmuştur Öğretmenlerin yüksek düzey bilişsel sorular kullandıklarında öğrencilerinin eleştirel düşünme gerektiren testlerde ve standart başarı testlerinde aldıkları puanların yüksek olduğu saptanmıştır (5)
Öğretmen ve Din Öğretimi
İlkokullarda Din ve Ahlâk Öğretiminin verimliliği hakkında Mualla Selçuk’un 1988 yılında yapmış olduğu araştırmada görüşmeye katılan öğretmenlerin % 4722’sinin öğretmenin anlatımı yöntemini %2444’ünün ise soru cevap yöntemini uyguladıkları belirtilmiştir (6) DinKültürü ve AhlâkBilgisi derslerinde çoğu konuların öğretmenin anlatımı yöntemi ile işlendiği görülmektedirBu yöntemin en belirgin sınırlılığı öğretmenin aktif öğrencinin ise pasif olmasıdır Günümüzün öğrenciyi merkez alan yaklaşımı artık bu pasif öğrenciyi istememektedir
Dinî konuların sınıf ortamında öğrenciler tarafından kavranması, öğretmenin sorularının niteliğine ve öğrenciyi düşünmeye yönlendirecek ortamları oluşturmasına bağlıdır (7) Basit bir bilginin hatırlatılması değil, kapsamlı yanıt isteyen öğretmen soruları, çocuklarda yüksek düzey düşünme becerileri geliştirirler(8) Öğretmen sınıf içi tartışma ortamını oluşturacak zorlayıcı olmayan tarafsız sorularıyla; öğrencilerde dinin geçmiş ve günümüzde yaşanan sorunları hakkında eleştirel düşünebilme yeteneğinin gelişmesine yardımcı olur (9)
Öğrencinin Düşünmeye Yönlendirilmesi
Düşünme simgesel aracılık işlemidir“Aracılık” düşünmenin, uyarıcı durum ile bireyin bu duruma gösterdiği davranım arasındaki boşluğu doldurması demektirBaşka bir deyişle, düşünme çevremize ilişkin bilginin işlenmesidir (10)
“Düşünme oluşumu” hakkında oluşturulan birçok model incelendiğinde şu üç temel sürecin varlığının belirtildiğini görmekteyiz(11)
1Girdi: Verilerin duyular ya da bellekten geri çağırım yoluyla alımı,
2İşleme: Verileri anlamlı ilişkiler içinde işleme koyma,
3 Çıktı: Bu ilişkileri farklı durumlara uygulama
Beynimiz hiçbir zaman durmazBizler bilgiyi uyurken bile işler durumdayızBeyin girdi, işleme, çıktı süreçlerine aktif olarak katılırHerhangi bir öğrenme sürecine tam olarak katılmadığı zaman bile beyin durağan değildirÖğrenme ortamının, düzeni bozuk, güdülemeyen, anlamsız olduğu durumlarda beyin başka ortamlarda (düzensiz düşünceler, duygular, fiziksel duyarlılık, hayallere dalma, fantazi yapma, problem çözme, ruhsal yaratıcılık, anılara dalma gibi)aktifliğini sürdürürDüşünme, dış uyarımın iç işlem sonrasında duyular yoluyla alımıdır(12) Eğer yeni bir bilginin kodlanması gerekiyorsa, beyin bu bilgiyi daha önce bellekte kodlanan benzer bilgiyle eşleştirme, karşılaştırma ve ayrıştırma gibi faaliyetlere girişir Bu süreç oldukça kısa bir sürede tamamlanır
Öğretmenler sınıf ortamını öğrencilerin girdi, işleme ve çıktı süreçlerini işletecek şekilde düzenlemelidirler Bu süreçleri işletecek en etkili yöntem öğretmen sorularıdırÖğretmenler konu anlatımı sırasında ya da anlatım sonunda yöneltecekleri sorularla öğrencilerin düşünme becerilerini geliştirebilirlerGirdi, işleme ve çıktı modeli ile öğretmenler soracakları soruların mantıksal yapısını; öğrencilerin verilen bilgiyi özümsemelerini, daha önce kazandıkları bilgiyle karşılaştırmalarını, anlamlı ilişkiler halinde işlemelerini ve bu ilişkileri yeni durumlara transfer edip, uygulayabilmelerini sağlayacak şekilde yapılandırabilirler
Aşağıda DinKültürü ve AhlâkBilgisi öğretmeninin öğrencisine yönelteceği girdi, işleme, çıktı modeline uygun soru örnekleri sunulmaktadır(Verilen soru örnekleri “Peygamberlere İman” ve “Kitaplara İman” konularıyla sınırlıdır)
1Bilgiyi Hatırlama (Girdi)
Bu basamak herhangi bir nesneyle ya da olguyla ilgili bazı özellikler kişinin görünce tanıması, sorunca söylemesi ya da aynen tekrar etmesi davranışlarını kapsar Bu basamakta anlamını ve mantığını bilerek tanıma, söyleme ve ezberden söyleme vardır(13) Bu aşamada öğretmenlerin soracağı sorular öğrencilerden kavramları, bilgileri, duyguları, yaşantıları davranışa dönüştürmelerini sağlarÖğrencilerin duyularını aktif hale getirirÖğretmenlerin bu basamakta şu bilişsel davranışları gerçekleştirmeleri gerekir:tamamlama, sayma, eşleştirme, adlandırma, tanımlama, gözleme, anlatma, seçme, açıklama, sıralama, belirleme ve anımsama (14)
Bu basamakta sorulabilecek soru örnekleri ve kazandırılmak istenilen bilişsel davranışlar:

Sorular
Büyük KutsalKitapların adları nelerdir?
Bu resim sana neler hissettiriyor?
Hangi sözcük bu resme uygundur?
Kaç tane kutsal kitap vardır?
Allah’ın haber ve öğretilerinin yazılı olduğu kitaplara denir
Aşağıdaki Kutsal Kitaplardan hangisi İsa Peygamber’e indirilmiştir?
Yahudi ulusuna gönderilen peygamberlerin isimlerini söyleyiniz
Evinizde Kur’anı Kerim nerede durur? Bilişsel davranış
Adlandırma
Açıklama
Eşleştirme
Sayma
Tamamlama
Seçme
Sıralama
Anımsama
2Bilginin İşlenmesi (İşleme)
Bu aşamada, girdi basamağında kazanılan davranışların öğrenci tarafından özümsenmesi, kendine mal edilmesi, anlamının yakalanması söz konusudur(15) Bu aşamada öğretmen sorularıyla, öğrencilerin gözlemledikleri veya daha önce kazandıkları bilgilerin sebep-sonuç ilişkilerini ortaya koyma, analiz etme, sentez etme, özetleme, karşılaştırma, farkını bulma ve sınıflandırmalarına yardım etmelidirBu basamakta gerçekleştirilmesi gereken bilişsel davranışlar şunlardırentez, analiz, sınıflandırma, açıklama, karşılaştırma, farkını bulma, deneme, düzenleme, gruplara ayırma ve karşıtını belirleme (16)
Bu basamakta sorulabilecek soru örnekleri ve kazandırılmak istenilen bilişsel davranışlar:

Sorular
Allah niçin peygamber göndermiştir?
Niçin diğer kutsal kitaplara inanmamız gerekir de onlara uymamız gerekmez?
Kur’anı Kerim’in diğer kutsal kitaplardan üstünlükleri nelerdir?
Aşağıdaki kutsal kitapları indiriliş sırasına göre düzenleyiniz
Namaz ibadetinin diğer ibadetlerden farkı nedir?
Namaz ibareti, oruç ibadeti ile karşılaştırıldığında hangi ortak özellikleri bulursunuz?
Din insanlara neden gereklidir? Bilişsel davranış
Açıklama
Nedenlerini bulma
Karşılaştırma
Düzenleme
Farkını bulma
Benzetme
Sonuç çıkarma
3Uygulama (Çıktı)
Bu düzeyde sorulacak olan sorular, öğrencilerin geliştirdikleri kavram ve ilkeleri özümsemelerini ve yeni durumlara uygulayabilmelerini sağlamalıdır(17) Bu düzey, öğrencinin yaratıcı ve eleştirel düşünebilme, hayal gücünü kullanabilme, değer sistemi ve yargı yeteneğini geliştirmeye yardımcı olurBu düzeyde geliştirilmesi istenen bilişsel davranışlar şunlardır:İnceleme, yaratıcı düşünme, plân yapma, değerlendirme, yargıya varma, varsayımda bulunma, üretme (18)
Bu basamakta sorulabilecek soru örnekleri ve kazandırılmak istenilen bilişsel davranışlar:

Sorular
Peygamberlerin gönderilmesi toplum yapısını nasıl etkilemiştir?
Kutsal kitaplar insanlara hangi mesajları verirler?
Peygamberimizin ahlâkı niçin bize örnek olarak gösterilmiştir?
Peygamberimiz neden peygamberlerin en büyüğüdür?
İnsanlara kutsal kitaplar gönderilmeseydi durum nasıl olurdu? Bilişsel davranış
İnceleme
Genel sonuç çıkarma
Değerlendirme
Yargıda bulunma
Varsayım


Öğrencilerde, yaratıcı ve yapıcı bir kişilik geliştirmek, düşünme yeteneklerinin gelişmesine önem vermeye bağlıdır Çocuğu düşünmeye alıştırmanın ilk koşulu, onu, düşünebileceği bir soru ile karşılaştırmaktır(19)
Öğretmenler öğretim konularını bir“soru” biçimine sormak yoluyla; bu soruları girdi, işleme, çıktı süreçlerini işletecek şekilde düzenleyerek, öğrencilerin bilişsel davranışlar geliştirmelerini sağlayabilirler Dikkatli ve doğru seçilmiş sorular öğrencilerin:
1Sözel anlamlar ve bilişsel süreçler arasında bağ kurma yeteneklerini geliştirir
2 Girdi, işleme, çıktı süreçlerini alıştırmalar yoluyla işletir
3Bilişsel süreçlerin farkına varmalarını ve okul sonrası ortamlara uygulamalarını sağlar
4 İlgilerini dinî olgularla ilgili soru sormaya yönlendirir
5 Dinî ilgi ve meraklarını canlı tutar
6Din hakkında düşünme yeteneklerini geliştirir
Sonuç
Din eğitim-öğretim uygulamalarının en önemli hedeflerinden biri, öğrencide dinî ilgi ve merakı canlı tutma ve öğrencinin din hakkında düşünme yeteneğini geliştirmedir Dinî konuların sınıf ortamında öğrenciler tarafından kavranması, öğretmenin öğrenciyi düşünmeye yönlendirecek sorularının niteliğine bağlıdır Düşünmenin oluşumu hakkında ileriye sürülen modeller incelendiğinde girdi, işleme, çıktı olarak belirtilen üç temel sürecin varlığını görmekteyiz Öğretmenler bu süreçleri işleterek, öğrencilerin düşünme becerilerini geliştirebilirler
Bu çalışmada,Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi öğretmeninin öğrencisine yöneltebileceği soru örnekleri sunulmuştur Bu soru örnekleri, insan düşünme modelinin girdi, işleme, çıktı süreçlerini işletecek şekilde hazırlanmıştır Böylece, etkili öğrenme ortamı oluşturulurken, öğrencilerin din hakkında düşünme yeteneklerinin gelişmesi sağlanacaktır




(*)Karadeniz Teknik Üniversitesi, Trabzon İlahiyat Meslek Yüksekokulu Öğretim Görevlisi
(1)Beyza Bilgin, Eğitim Bilimi ve Din Eğitimi,AÜİlahiyat Fakültesi Yayınları,Ankara, 1988, s95
(2)Mualla Selçuk, Çocuğun Eğitiminde Dinî Motifler, Türkiye DiyanetVakfı Yayınları,Ankara, 1991, s138
(3)Marcia Bundy Seabury, “Teaching Dystopias:The Value of Religious Questioning”, Journal of General Education, Sayı:44, (March 1995), s180-195
(4)Muhsin Hesapçıoğlu, Öğretim İlke ve Yöntemleri, Beta BasımYayım Dağıtım AŞ, İstanbul, 1994, s147
(5)DRedfield, E Rousseau, “A Meta-Analysis onTeacherQuestioning Behavior”,Review of Educational Research, Sayı:51, (Summer 1981), s234-245
(6)Selçuk, age, s128
(7)CGregory Higgins,“Some Questions to AskBefore Leading a Class Discussion”, Religious Education, Sayı:89, (Win 1994), s68-79
(8)AJamesBellance,“A call for Staff Development”, Developing Minds:A Research Book for Teaching Thinking, Assocation forSupervision andCurriculum Development,Autumn, 1985, s126
(9)CFrederichRsinger, “Religion in the Social StudiesCurriculum”, ERICDigest, Say:071 1993
(10)CliffordTMorgan, Psikolojiye Giriş, ÇevSibelKarakaş ve ark Hacettepe Üniversitesi Psikoloji Bölümü Yayınları, Ankara, 1984, s144
(11)Arthur LCosta, “TeacherBehaviorsThatEnable Student Thinking”, Developing Minds:A Reseacrh Book for Teaching Thinking,Assocation for Supervision andCurriculum Development, Autumn, 1985, s126
(12)Arthur LCosta, “Toward a Model of Human Intellectual Functioning”, Developing Minds:A Research Book for Teaching Thinking,Assocation forSupervision andCurriculum Development, Autumn, 1985, s64
(13)Veysel Sönmez, Program Geliştirmede Öğretmen El Kitabı, PegemYayınları,Ankara, 1994, s36
(14)Costa, 1985, age, s127
(15)Sönmez, 1994, age, s46
(16)Costa, 1985, age, s127
(17)Sönmez, 1994, age, s51
(18)Costa, 1985, age, s128
(19)Cavit Binbaşıoğlu, Öğrenme Psikolojisi, Kadıoğlu Matbaası, Ankara, 1991, s89