Üçüncü Asrın Ehemmiyeti:


Hadîs tarihinde en verimli asrın, üçüncü asır olduğu söylenebilir Günümüze intikal eden mûteber ve sahîh olan hadîs kitapları hep bu asırda te'lif edilmişlerdir

Bu asırda ortaya konan eserler, müelliflerin şahsî gayretleriyle ortaya çıkmıştır Diyar diyar, şehir şehir dolaşarak, bizzat rivâyet sahiplerinden derledikleri malzemeleri değerlendirerek te'liflerini vücuda getirmişlerdir Bu sebeple, hepsi de orijinal eserlerdir Çoğu kere sâdece muhteva değil, tertîb yönüyle de orijinaldirler, kendilerinden önce yapılmış bir çalışmanın tekrarı veya ıslâhı yoluyla ortaya konmamışlardır Önceki bahislerde tanıtmış bulunduğumuz Kütüb-i Sitte mecmuaları olsun, bunlara ilaveten tanıtılan Ahmed İbnu Hanbel'in Müsned'i olsun, hepsi de tertipçe orijinal, muhtevaca da hem orijinal ve hem de seçme, sahîh ve mûteber eserlerdir

Müteâkip asırlarda yapılacak hadîs çalışmaları çoğunluk itibariyle ve en mühimleri bunlar üzerine olacaktır Bundan sonraki asırlarda bizzat râvilerden bazı derleme orijinal eserler verilmişse de bunlar ümmet tarafından fazla bir alâkaya mazhar olamamıştır, zira sıhhat yönüyle güven verememişlerdir[1]





--------------------------------------------------------------------------------

[1] İbrahim Canan, Kutub-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları: 1/262

Üçüncü Asırdan Sonra Telîf Edilen Bazı Orijinal Eserler:


Sünnetin yazılması mânâsında bazı eserlerin dördüncü ve hattâ beşinci asırda bile ortaya konmaya devam ettiğini söyleyebiliriz Bunlar daha ziyâde, rivayetleri, sahîh-zayıf demeden cemetme gâyesini güttükleri için sıhhat yönünden güven vermeyen ve dolayısıyla ulemâ tarafından da fazla itibar görmemiş eserlerdir:[1]



--------------------------------------------------------------------------------

[1] İbrahim Canan, Kutub-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları: 1/262

1- Me'âcimu't-Taberânî:


Bu eserlerden en mühimi Taberânî'nin üç mu'cemidir; el-Mu'cemu'l-Kebîr, el-Mu'cemu'l-Evsat, el-Mu'ccemu's-Sağîr Üçüne birden kısaca Me'âcimu't-Taberânî denir Me'âcim, mu'cem kelimesinin cem'idir Mu'cem, ıstılah olarak muhaddislerce, hadîsleri tasnîfte başvurulan bir metodun adıdır Bu metodda rivâyetler ricâle (sahâbeler veya şüyuh) göre tasnîf edilirse de belde vs'ye göre yapılan tasnîflere de mu'cem dendiği olmuştur Sözgelimi hadîsleri rivâyet eden sahâbeler veya şeyhler alfabetik sırayla tertiplendikten sonra herbirinin rivâyetleri adının altına yazılır

Bu tarzın en güzel örneğini Taberânî vermiştir Taberânî 260-360 yılları arasında yaşamıştır Hadîs dinlemeye 13 yaşında başlamıştır İlim için Medain, Harameyn, Yemen, Mısır, Bağdâd, Kûfe, Basrâ, İsfahân, Cezire gibi pek çok beldeleri dolaşmış, binden fazla şeyhten hadîs dinlemiştir Yetişmesinde babasının hususî ilgisi vardır Birçok ilmî seyahatlere babasıyla çıkmıştır

İlmi geniş, eserleri çoktur Zehebî, Tezkirefu'l-Huffâz'da 5O'ye yakın eserini ismen kaydeder Taberânî've nasıl olup da bu kadar ilmi elde ettiği sorulunca "30 yıl hasır üzerinde yatmakla" diye cevap verir Yüz yıl gibi uzun bir ömrü olduğu ve küçük yaşında hadîs dinlemeye başladığı için, muasırları içerisinde senedindeki ulviyet'le temâyüz etmiştir

En mühim eseri el-Mu'Cemu'l-Kebîr'dir Mu'cem tarzında yazılanların da en meşhurudur El-Mu'cem diye mutlak kullanılınca bu kastedilir Diğer mucemleri belirtmek için sahiplerinin ismiyle kayıtlamak gerekir: Mu'cemu Ahmede'bni Ali İbni Lâl gibi

Mu'cemu'l-Kebîr bazı sayımlara göre 60 bin hadîs ihtiva etmektedir Hadîsler sahâbelerin isimleri esas alınarak tertib edilmiştir Bunda Ebu Hüreyre (radıyallahu anh)'nin hadîsleri yoktur Çünkü Taberânî, onun hadîslerini müstakil bir risâlede toplamıştır

Taberânî, Mu'cemu'l-Kebîr'de her sahâbeden bir veya daha çok hadîs kaydettiğini, rivayeti az olanların, rivayetlerinin tamamını kaydettiğini belirtir

Taberânî'nin her üç mücem'inde Kütüb-i Sitte'ye ziyâde olan hadîslerini Nureddin el-Heysemî Mecma'u'z-Zevâid adlı eserde fıkıh babları tertibine göre kaydetmiş ve sıhhat derecelerini de belirtmiştir

El-Mu'cemu'l-Kebîr Irak Evkaf Bakanlığı'nca neşredilmiştir Ancak bazı cüzlerinin aslı kütüphânelerde bulunamadığı için ek------

El-Mu'cemu'l-Evsat'a gelince bunu Taberânî, hadîs aldığı şeyhlerin -alfabetik sıraya göre tanzîm edilen- isimlerini esas alarak tertiplemiştir İki bine yaklaşan şeyhlerinden herbirinin nâdir rivâyetlerini buna almıştır Otuzbin kadar hadîs ihtiva ettiği belirtilir Henüz basılmamıştır

El-Mu'Cemu's-Sağîr, iki cilt halinde basılmıştır: Taberânî bunu alfatebik sıraya koyduğu şeyhlerinden birer -bazan da ikişer- hadîs kaydederek vücuda getirmiştir Burada kaydedilen hadîslerin tamamı binbeşyüz kadardır

Taberânî'nin rivâyetlerinin umumî vasfı zayıf olmaktır Dehlevî'nin taksiminde üçüncü tabakada yer alır Ancak, Nureddin el-Heysemî, ziyade hadîslerinin durumunu belirttiği için, onun eserinden hareketle, bu üç mu'cemin hadîslerinden daha rahat istifade edebilir[1]



--------------------------------------------------------------------------------

[1] İbrahim Canan, Kutub-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları: 1/262-264

2- Dârakutnî Ve Süneni:


Ebu'l-Hasen Ali İbnu Ömer İbni Ahmed 306-385 yılları arasında yaşamıştır Ed-Dârakutnî nisbetiyle meşhurdur Dâru'l-Kutn, Bağdad'da bir mahalle adıdır İlim talebi için Basra, Kûfe, Mısır, Vâsıt, Şâm gibi ulemânın çokça bulunduğu merkezleri dolaşmıştır Ebu'l-Kasım el-Bağavî, Ebu Bekr İbnu Ebî Dâvud es-Sicistânî vs pek çok şahıslardan hadîs almıştır

Kendisinden de el-Hâkim, Ebu Hâmid el İsferâînî, Temmâm er-Râzî, Abdulgani el-Ezdî, Ebu Zer el-Herevî, Ebu Bekr el-Berkânî, Ebu Nuaym el-İsfehânî vs birçok zatlar hadîs dinledi

Telifatı çoktur, en meşhuru es-Sünen'dir el-Muhtelif ve'l-Mü'telif, Kitâbul'-İlel, el-İstidrâk ala's-Sahîheyn, el-Efrâd burada zikre değen eserleridir

Dârakutnî, Zekâ, hıfz, fehm ve verâ'da devrinin nâdirlerinden biridir Kıraat ve nahivde de imâmdır Şiiri de iyi bilir Hatîbu'l-Bağdadî onu asrının ferîd'i (eşi bulunmayanı) diye tavsîf eder ve "Hadîs ilminde ileli tanımada ve râvilerin ismini, sıdk ve kizb adâlet ve emânet yönleriyle ahvâlini bilmede en başta gelen kimse" olduğunu söyler Hadîsten başka pek çok ilmi yüksek seviyede bilmektedir Onun seviyesinde bir başkasının bulunmadığını Hâkim, Bağdâdî gibi birçokları ifade eder

SÜNEN'İ dördüncü asırda yazılmış mühim kitaplardan biridir Diğer sünenlerde olduğu gibi hadîsler fıkıh bablarına göre tanzîm edilmiştir Bu da Kitabu't-Tahâret'le başlar Kitabu'l-Hayz, Kitabu's-Salât, Kitahu'l-Cum'a Kitâbu'z-Zekât, Kitâbu'l-Hacc diye devam eder Her bir kitap daha tali bablara ayrılır Bir babta bir iki hadîsten, üçyüze yakın hadîsin yer aldığı da olur

Kettânî, Sünen'de garîb rivayetlerin cemedildiğini, muhtevada yer alan hadîslerden çoğunun zayıf ve münker olduğunu hatta mevzu rivâyetlerin bile yer aldığını belirtir Müellif sıkça râvilerinin ahvâlini bildirmeyi ihmal etmez Bu onun rical ilmine şehâdet eder

Zayıf ve münkerlerin çokluğu sebebiyle ulema, buna çok fazla itibar etmemiştir Nitekim Kütüb-î Sitte'den sayılmaz Üzerinde ciddî bir çalışmanın yokluğu da buradan ileri gelir Sadece, Ebu't-Tayyib Muhammed Şemsü'l-Hak Azîmâbâdî, yakın zamanda et-Ta'lîku'l-Muğnî Ala'd-Dârakutnî adıyla bir talîk yaparak, Sünen'deki hadîsleri tahrîc etmiş, gerektiği hallerde râviler hakkında bilgi sunmuştur Ayrıca her babın hadîslerini kendi arasında numaralamıştır Azîmâbâdî'nin naklettiği bilgiye göre, Sünen'in üç farklı nüshası vardır: Berkânî, Ebu't-Tâhir, İbnu Bişrân nüshaları İki nüshasında hadîslerin miktarına taalluk etmeyen bazı takdim tehîr farkları mevcuttur Sadece birinde (Ebu't-Tâhir nüshasında) bazı eksiklikler mevcuttur[1]



--------------------------------------------------------------------------------

[1] İbrahim Canan, Kutub-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları: 1/264-265