|
05-19-2007
| #1 |
| |  Kurtubi  Kurtubi Endülüs'ün yetiştirdiği büyük müfessir Ebû Abdullah Muhammed İbn Ahmed İbn Ebî Bekr İbn Farh el-Kurtubî, dir  Kurtuba'da çiftçilikle uğrasan bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen Kurtubî öğrenim çağına girince önce Arapça ve siir, sonra da Kur'ân-i Kerim öğrendi 627/1230'da babasının vefatından sonra da tahsiline devam ederek Rebî Ibn Abdurrahman İbn Ahmed (ö 633/1235), İbn Ebî Hucce adıyla meşhur olan Ebu Ca'fer Ahmed (ö 643/1245) gibi âlimlerden dilbilgisi, nahv, belâgat, Kur'ân ilimleri, Fıkıh dersleri aldı Herhalde Kurtuba ve diğer Endülüs şehirlerinin Hristiyanların eline geçmesinden sonra, Mısır'ın İskenderiye şehrine geldi Mısır'a geliş tarihi kesin olmamakla birlikte İskenderiye'de, (648/1251) yılında vefat eden hadis âlimi Ebu Muhammed Abdulvehhâb İbn Revâc'dan ders aldığına göre bu tarihten önce İskenderiye'ye gelmiş olmalıdır Kurtubî burada İbnu'l-Cummeyzî (ö 649/1252), Ebu'l-Abbâs Ahmed İbn Ömer el-Kurtubî (ö 656/1258) ve el-Hasen İbn Muhammed el-Bekrî (ö 656/1258) gibi hocalardan dil, edebiyat, Kur'ân ilimleri, kırâat, tefsir, hadis, Fıkıh dersleri aldı Kurtubî buradan Kahire'ye, daha sonra da Asyût'un kuzeyindeki Münyetu Benî Hasîb'e gidip yerleserek (671/1273)'de vefatına kadar orada kaldı Kaynaklar Kurtubî'yi, salih bir ku,; ârif, dünyaya karşı zâhidâne yasayan, itkân sahibi bir âlim olarak tanıtırlar Zühd ve takvâ içinde yasamakla birlikte faydalı birçok eser kaleme almıştır Kaynaklarda birçok talebesi olduğu bildirilmekle birlikte bunların isimleri verilmemiştir Kurtubî birçok Endülüslü âlim gibi fıkıhta Mâlikidir Fakat tefsirine baktığımızda onun, mezhep taassubuna kapılmadığını, hattâ bu eserinde zaman zaman diğer mezheplerin görüşlerini tercih ettiğini görürüz Bunda, Mısır'a geldikten sonra Şâfiî âlimlerden ders okumuş olmasının tesiri olduğu söylenebilir İtikâd mezhebi itibariyle de Eş'arîdir Bilinen eserlerinden önemlileri şunlardır: 1 et-Tezkire fi Ahvâli'l-Mevtâ ve Umûri'l-Âhire: Kurtubî bu eserinde ölüm, ölülerin halleri, kıyamet, Cennet, Cehennem gibi mevzuları anlatır 2 et-Tezkâr fi Efdali'l-Ezkâr: Kur'ân-ı Kerim'in faziletlerine dair kırk bâbdan oluşan bir eserdir 3 el-I'lâm bimâ fî Dîni'n-Nasârâ mine'l-Mefâsid ve'l-Evhâm ve Ezhâru Mehâsini Dîni'l-Islâm 4 el-Misbâh beyne'l-Ef'âl ve's-Sihâh: Ebu'l-Kâsım Ali İbn Cafer'in Kitâbu'l-Ef'âl'i ile el Cevherî'nin es-Sihâh adlı lügate dair eserlerinin muhtasarıdır 5 el-Muktebes fî Şerhi Muvatta-i Mâlik İbn Enes 6 el-Lumau'l-Lu'luiyye fî Serhi'l Isrînâti'n-Nebeviyye 7 el-Câmi'li-Ahkâmi'l-Kur'ân(Kurtubî'nin hayati, eserleri, ilmî şahsiyeti hakkında geniş bilgi için bk el-Kasabi Mahmud Zalat, el-Kurtubî ve Menhecuhû fi't-Tefsir, Kahire (1399/1979); Mahmud Besyûnî Fûde, Nes'etu't- Tefsîr ve Menâhicuhu, Kahire 1406/1986, s 195-196; Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsîr Tarihi, Ankara 1960, II, 345-346; Ismail Cerrahoglu, Tefsir Tarihi, Ankara 1988, II, 116-128) Kurtubî Tefsiri: Kurtubî'nin tefsirinin tam adı eserin mukaddimesinde belirtildiği üzere "el-Câmi li-Ahkâmi'l-Kur'ân ve'l Mübeyyin limâ Tedammenehû mine's-Sünne ve Âyi'l-Furkân"dir Eser, ahkâm ağırlıklı olduğu için bunu Ahkâmu'l-Kur'ânlar içinde sayanlar da vardır Ama bütün Kur'ân'ın bastan sona kadar tefsirini ihtiva etmektedir Kurtubî tefsirine Kur'ân'ın fazileti, okunuşunun keyfiyeti, tefsiri, i'câzi, cem ve tertibi, ahrufu seb'a, müfessirlerin dereceleri ve tefsirle ilgili daha birçok konuya tahsis ettiği oldukça geniş bir mukaddime ile başlar Bu mukaddimenin başında, tefsirinde takip edeceği metodu bizzat kendisi söyle açıklamıştır: "Ömrüm boyunca Allah'ın kitabi ile meşgul olmayı ve bütün gücümü ona sarf etmeyi uygun gördüm Bunu da tefsirdeki nükteleri içine alacak şekilde lügatleri, i'rablari, kirâatleri, kalpleri doğru yoldan sapan dalâlet ehlini reddetmeyi, bu zikrettiklerimin yanında ahkâmı, âyetlerin nüzûl sebeplerini, âyetler arasındaki manâyı toplayan ve birbirine zıt gibi görünen ayetler arasındaki müşkilleri açıklayan selef ve halef âlimlerinin görüşlerine şehâdet eden hadisleri özlü bir şekilde yazmaya giriştim Bu kitaptaki şartlarım: Sözleri söyleyenlerine, hadisleri de (hadis mecmualarının) müelliflerine dayandırmaktır Müfessirlerin kıssalarından, tarihçilerin haberlerinden lüzumlu olanlar ve açıklama için mutlaka gerekli olanlar hariç olmak üzere yüz çevirdim Bunun yerine "mes'ele" adını verdiğim ahkâm ayetlerinin açıklamalarını koydum Bir, iki veya daha fazla hüküm ihtiva eden her âyete bazı mes'eleler ilâve ederek o mes'eleler içinde nüzûl sebeplerini, tefsiri, garîb kelimeleri ve hükümleri açikladim Sayet âyet bir hüküm ihtiva etmiyorsa tefsir ve te'vilini vermekle yetindim" (el-Câmî li Ahkâmi'l-Kur'ân, Beyrut 1405/1985, I, 2-3'den kısaltılarak) Gerçekten Kurtubî mukaddimede verdiği bu esaslara uymuş ve rivâyet ağırlıklı, son derece faydalı bir tefsir ortaya koymuştur Tefsirde rivâyete ağırlık verilmesi yanında dirayet ihmal edilmiş değildir Mukaddimede belirtildiği üzere Sahabe ve Tabiun söz ve görüşlerinden başlayarak kendi zamanına kadar yazılmış tefsirlerden -genel olarak kaynak belirtmek suretiyle- bol bol alıntılar yapılmış; âyetlerin tefsirine dair o zamana kadar söylenen ve yazılanlar toplanmıştır Kurtubî, rivayete ağırlık verirken tefsirine giriştiği âyetin açıklaması ile ilgili hadis bulmuşsa bununla yetinmiş, hadis bulamadığı takdirde Sahabe, Tabiun ve daha sonra gelen âlimlerin görüşlerine yer vermiş, bu görüşlerin değişik olması halinde aralarında tercihler de yapmıştır İstifade ettiği eserler arasında Ahkâmu'l-Kur'ân'lar yekûn tutar Bunlar içinde en çok Ebu Bekr er-Râzi el-Cassâs (ö 370/981), İlkiyâ el-Herrâsi (ö 504/1110) ve Ebu Bekr İbnu'l-Arabi; (ö 543/1148)'nin Ahkâmu'l-Kur'ân'larından istifade etmiştir Bilindiği üzere bunlardan İbnu'l-Arabî, Mâlikî; İlkiyâ el-Herrâsî Şâfiî; Ebu Bekr el-Cassâs ise Hanefîdir İbnu'l-Arabî'nin eserinden çok istifade etmesi yanında zaman zaman onu tenkidden geri kalmamıştır Ahkâmu'l-Kur'ân'lar dışındaki tefsir kaynakları içinde İbn Cerîr et-Taberî (ö 310/923)'nin Câmiu'l Beyân'i, Ebu Ca'fer en-Nehhâs (õ 338/949)'in İ'râbu'l-Kur'ân ve Maâni'l-Kur'ân'i, Ebu Bekr en-Nakkâs (ö 351/962)'in Şifâu's-Sudûr adlı tefsiri, Ebu'l-Abbâsî Ahmed ibn Ammar, el-Mehdevî (ö 430/1039)'nin et-Tahsil li-Fevâidi Kitâbi't-Tahsili'l Câmi li-Ulûmi'd-Tenzil'i, Mekkî İbn Ebi Tâlib (ö437/1045)'in Tefsir'i ve Müşkilu İ'râbi'l-Kur'ân'i, el-Mâverdî (ö 450/1058)'nin Tefsir'i ve İbn Atiyye (ö 541/1147)'nin el-Muharraru'l Veciz'i sayılabilir Bunların dışında Kurtubî bu tefsirinde, liste olarak verilse dahi sayfalarca tutacak derecede çok hadis, fıkıh, kırâat, dil ve belâgat, akâid ve kelâm, tarih sahalarında zamanına kadar yazılmış birçok eserden çoğu kere kaynak belirterek istifade etmiş ve tefsirinde bunlardan alıntılar yapmıştır Daha önce Kurtubî'nin fıkıhta Mâliki; itikadda Es'arî olduğunu belirtmiştik Buna binaen tefsirinde Maliki mezhebinin görüşlerini delillendirirken -özellikle ahkâm âyetlerinin tefsirinde- diğer mezheblerin görüşlerine de yer vermiş ama nezîh bir surette tenkid ve reddetmiştir İtikadî konuların delilleri olan âyetlerin tefsirinde ise Ehl-i Sünnet dışındaki Mu'tezile, Kerâmiyye, İmâmiyye, Râfiziyye, Mücessime, Müşebbihe, Karâmita gibi bâtıl mezheblerin görüşlerinin çürütülmesine özen gösterilmiştir Kurtubî tefsirinde kırâatlere -şâz olan kırâatlere de işaret edilmek suretiyle- ve âyetlerin Arap dilbilgisine göre tahlillerine, şiirle istişhâda da bolca rastlanır Bu arada az da olsa israiliyyata yer verdiği görülür Bu özellikleriyle Kurtubî tefsiri isimlendirildiği üzere sadece bir Ahkâmu'l-Kur'ân değil Kur'ân-i Kerim'in bütün âyetlerini hemen her yönden inceleyen, hattâ zamanındaki tabiî bilimler ışığında bazı âyetleri tefsire çalışan geniş bir tefsirdir Yazma nüshalarının bolluğu yanında defalarca baskısı da yapılmıştır Son olarak Mısır'da on iki cilt halinde bir baskısı vardır ve bu baskıda kaynakları da dipnotlar halinde gösterilmiştir Endülüs'ün yetiştirdiği büyük müfessir Ebû Abdullah Muhammed İbn Ahmed İbn Ebî Bekr İbn Farh el-Kurtubî, dir Kurtuba'da çiftçilikle uğrasan bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen Kurtubî öğrenim çağına girince önce Arapça ve siir, sonra da Kur'ân-i Kerim öğrendi 627/1230'da babasının vefatından sonra da tahsiline devam ederek Rebî Ibn Abdurrahman İbn Ahmed (ö 633/1235), İbn Ebî Hucce adıyla meşhur olan Ebu Ca'fer Ahmed (ö 643/1245) gibi âlimlerden dilbilgisi, nahv, belâgat, Kur'ân ilimleri, Fıkıh dersleri aldı Herhalde Kurtuba ve diğer Endülüs şehirlerinin Hristiyanların eline geçmesinden sonra, Mısır'ın İskenderiye şehrine geldi Mısır'a geliş tarihi kesin olmamakla birlikte İskenderiye'de, (648/1251) yılında vefat eden hadis âlimi Ebu Muhammed Abdulvehhâb İbn Revâc'dan ders aldığına göre bu tarihten önce İskenderiye'ye gelmiş olmalıdır Kurtubî burada İbnu'l-Cummeyzî (ö 649/1252), Ebu'l-Abbâs Ahmed İbn Ömer el-Kurtubî (ö 656/1258) ve el-Hasen İbn Muhammed el-Bekrî (ö 656/1258) gibi hocalardan dil, edebiyat, Kur'ân ilimleri, kırâat, tefsir, hadis, Fıkıh dersleri aldı Kurtubî buradan Kahire'ye, daha sonra da Asyût'un kuzeyindeki Münyetu Benî Hasîb'e gidip yerleserek (671/1273)'de vefatına kadar orada kaldı Kaynaklar Kurtubî'yi, salih bir ku,; ârif, dünyaya karşı zâhidâne yasayan, itkân sahibi bir âlim olarak tanıtırlar Zühd ve takvâ içinde yasamakla birlikte faydalı birçok eser kaleme almıştır Kaynaklarda birçok talebesi olduğu bildirilmekle birlikte bunların isimleri verilmemiştir Kurtubî birçok Endülüslü âlim gibi fıkıhta Mâlikidir Fakat tefsirine baktığımızda onun, mezhep taassubuna kapılmadığını, hattâ bu eserinde zaman zaman diğer mezheplerin görüşlerini tercih ettiğini görürüz Bunda, Mısır'a geldikten sonra Şâfiî âlimlerden ders okumuş olmasının tesiri olduğu söylenebilir İtikâd mezhebi itibariyle de Eş'arîdir Bilinen eserlerinden önemlileri şunlardır: 1 et-Tezkire fi Ahvâli'l-Mevtâ ve Umûri'l-Âhire: Kurtubî bu eserinde ölüm, ölülerin halleri, kıyamet, Cennet, Cehennem gibi mevzuları anlatır 2 et-Tezkâr fi Efdali'l-Ezkâr: Kur'ân-ı Kerim'in faziletlerine dair kırk bâbdan oluşan bir eserdir 3 el-I'lâm bimâ fî Dîni'n-Nasârâ mine'l-Mefâsid ve'l-Evhâm ve Ezhâru Mehâsini Dîni'l-Islâm 4 el-Misbâh beyne'l-Ef'âl ve's-Sihâh: Ebu'l-Kâsım Ali İbn Cafer'in Kitâbu'l-Ef'âl'i ile el Cevherî'nin es-Sihâh adlı lügate dair eserlerinin muhtasarıdır 5 el-Muktebes fî Şerhi Muvatta-i Mâlik İbn Enes 6 el-Lumau'l-Lu'luiyye fî Serhi'l Isrînâti'n-Nebeviyye 7 el-Câmi'li-Ahkâmi'l-Kur'ân(Kurtubî'nin hayati, eserleri, ilmî şahsiyeti hakkında geniş bilgi için bk el-Kasabi Mahmud Zalat, el-Kurtubî ve Menhecuhû fi't-Tefsir, Kahire (1399/1979); Mahmud Besyûnî Fûde, Nes'etu't- Tefsîr ve Menâhicuhu, Kahire 1406/1986, s 195-196; Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsîr Tarihi, Ankara 1960, II, 345-346; Ismail Cerrahoglu, Tefsir Tarihi, Ankara 1988, II, 116-128) Kurtubî Tefsiri: Kurtubî'nin tefsirinin tam adı eserin mukaddimesinde belirtildiği üzere "el-Câmi li-Ahkâmi'l-Kur'ân ve'l Mübeyyin limâ Tedammenehû mine's-Sünne ve Âyi'l-Furkân"dir Eser, ahkâm ağırlıklı olduğu için bunu Ahkâmu'l-Kur'ânlar içinde sayanlar da vardır Ama bütün Kur'ân'ın bastan sona kadar tefsirini ihtiva etmektedir Kurtubî tefsirine Kur'ân'ın fazileti, okunuşunun keyfiyeti, tefsiri, i'câzi, cem ve tertibi, ahrufu seb'a, müfessirlerin dereceleri ve tefsirle ilgili daha birçok konuya tahsis ettiği oldukça geniş bir mukaddime ile başlar Bu mukaddimenin başında, tefsirinde takip edeceği metodu bizzat kendisi söyle açıklamıştır: "Ömrüm boyunca Allah'ın kitabi ile meşgul olmayı ve bütün gücümü ona sarf etmeyi uygun gördüm Bunu da tefsirdeki nükteleri içine alacak şekilde lügatleri, i'rablari, kirâatleri, kalpleri doğru yoldan sapan dalâlet ehlini reddetmeyi, bu zikrettiklerimin yanında ahkâmı, âyetlerin nüzûl sebeplerini, âyetler arasındaki manâyı toplayan ve birbirine zıt gibi görünen ayetler arasındaki müşkilleri açıklayan selef ve halef âlimlerinin görüşlerine şehâdet eden hadisleri özlü bir şekilde yazmaya giriştim Bu kitaptaki şartlarım: Sözleri söyleyenlerine, hadisleri de (hadis mecmualarının) müelliflerine dayandırmaktır Müfessirlerin kıssalarından, tarihçilerin haberlerinden lüzumlu olanlar ve açıklama için mutlaka gerekli olanlar hariç olmak üzere yüz çevirdim Bunun yerine "mes'ele" adını verdiğim ahkâm ayetlerinin açıklamalarını koydum Bir, iki veya daha fazla hüküm ihtiva eden her âyete bazı mes'eleler ilâve ederek o mes'eleler içinde nüzûl sebeplerini, tefsiri, garîb kelimeleri ve hükümleri açikladim Sayet âyet bir hüküm ihtiva etmiyorsa tefsir ve te'vilini vermekle yetindim" (el-Câmî li Ahkâmi'l-Kur'ân, Beyrut 1405/1985, I, 2-3'den kısaltılarak) Gerçekten Kurtubî mukaddimede verdiği bu esaslara uymuş ve rivâyet ağırlıklı, son derece faydalı bir tefsir ortaya koymuştur Tefsirde rivâyete ağırlık verilmesi yanında dirayet ihmal edilmiş değildir Mukaddimede belirtildiği üzere Sahabe ve Tabiun söz ve görüşlerinden başlayarak kendi zamanına kadar yazılmış tefsirlerden -genel olarak kaynak belirtmek suretiyle- bol bol alıntılar yapılmış; âyetlerin tefsirine dair o zamana kadar söylenen ve yazılanlar toplanmıştır Kurtubî, rivayete ağırlık verirken tefsirine giriştiği âyetin açıklaması ile ilgili hadis bulmuşsa bununla yetinmiş, hadis bulamadığı takdirde Sahabe, Tabiun ve daha sonra gelen âlimlerin görüşlerine yer vermiş, bu görüşlerin değişik olması halinde aralarında tercihler de yapmıştır İstifade ettiği eserler arasında Ahkâmu'l-Kur'ân'lar yekûn tutar Bunlar içinde en çok Ebu Bekr er-Râzi el-Cassâs (ö 370/981), İlkiyâ el-Herrâsi (ö 504/1110) ve Ebu Bekr İbnu'l-Arabi; (ö 543/1148)'nin Ahkâmu'l-Kur'ân'larından istifade etmiştir Bilindiği üzere bunlardan İbnu'l-Arabî, Mâlikî; İlkiyâ el-Herrâsî Şâfiî; Ebu Bekr el-Cassâs ise Hanefîdir İbnu'l-Arabî'nin eserinden çok istifade etmesi yanında zaman zaman onu tenkidden geri kalmamıştır Ahkâmu'l-Kur'ân'lar dışındaki tefsir kaynakları içinde İbn Cerîr et-Taberî (ö 310/923)'nin Câmiu'l Beyân'i, Ebu Ca'fer en-Nehhâs (õ 338/949)'in İ'râbu'l-Kur'ân ve Maâni'l-Kur'ân'i, Ebu Bekr en-Nakkâs (ö 351/962)'in Şifâu's-Sudûr adlı tefsiri, Ebu'l-Abbâsî Ahmed ibn Ammar, el-Mehdevî (ö 430/1039)'nin et-Tahsil li-Fevâidi Kitâbi't-Tahsili'l Câmi li-Ulûmi'd-Tenzil'i, Mekkî İbn Ebi Tâlib (ö437/1045)'in Tefsir'i ve Müşkilu İ'râbi'l-Kur'ân'i, el-Mâverdî (ö 450/1058)'nin Tefsir'i ve İbn Atiyye (ö 541/1147)'nin el-Muharraru'l Veciz'i sayılabilir Bunların dışında Kurtubî bu tefsirinde, liste olarak verilse dahi sayfalarca tutacak derecede çok hadis, fıkıh, kırâat, dil ve belâgat, akâid ve kelâm, tarih sahalarında zamanına kadar yazılmış birçok eserden çoğu kere kaynak belirterek istifade etmiş ve tefsirinde bunlardan alıntılar yapmıştır Daha önce Kurtubî'nin fıkıhta Mâliki; itikadda Es'arî olduğunu belirtmiştik Buna binaen tefsirinde Maliki mezhebinin görüşlerini delillendirirken -özellikle ahkâm âyetlerinin tefsirinde- diğer mezheblerin görüşlerine de yer vermiş ama nezîh bir surette tenkid ve reddetmiştir İtikadî konuların delilleri olan âyetlerin tefsirinde ise Ehl-i Sünnet dışındaki Mu'tezile, Kerâmiyye, İmâmiyye, Râfiziyye, Mücessime, Müşebbihe, Karâmita gibi bâtıl mezheblerin görüşlerinin çürütülmesine özen gösterilmiştir Kurtubî tefsirinde kırâatlere -şâz olan kırâatlere de işaret edilmek suretiyle- ve âyetlerin Arap dilbilgisine göre tahlillerine, şiirle istişhâda da bolca rastlanır Bu arada az da olsa israiliyyata yer verdiği görülür Bu özellikleriyle Kurtubî tefsiri isimlendirildiği üzere sadece bir Ahkâmu'l-Kur'ân değil Kur'ân-i Kerim'in bütün âyetlerini hemen her yönden inceleyen, hattâ zamanındaki tabiî bilimler ışığında bazı âyetleri tefsire çalışan geniş bir tefsirdir Yazma nüshalarının bolluğu yanında defalarca baskısı da yapılmıştır Son olarak Mısır'da on iki cilt halinde bir baskısı vardır ve bu baskıda kaynakları da dipnotlar halinde gösterilmiştir
|
|
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199 200 201 202 203 204 205 206 207 208 209 210 211 212 213 214 215 216 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 229 230 231 232 233 234 235 236 237 238 239 240 241 242 243 244 245 246 247 248 249 250 251 252 253 254 255 256 257 258 259 260 261 262 263 264 265 266 267 268 269 270 271 272 273 274 275 276 277 278 279 280 281 282 283 284 285 286 287 288 289 290 291 292 293 294 295 296 297 298 299 300 301 302 303 304 305 306 307 308