Muhammed Hamidullah
Yirminci yüzyılda İslâm dünyasında yetişen çok yönlü, özgün ve seçkin bilginlerden birisi, 19 Ocak 1908'de Hint altkıtasının güneyindeki özerk devlet Haydarâbâd Nizamlığı'na bağlı Dekken bölgesindeki Haydarâbâd'da doğan, 94 yıllık ömrünü geriye çok sayıda eser bırakarak tamamlayıp dört yıl önce 17 Aralık 2002'de vefat eden Prof Dr Muhammed Hamidullah'tır
Türkiye'de İslâmî ilimlerin ve araştırmaların gelişmesinde özellikle "Üç Altın Muhammed"in etkileri, gerek örnek eserleri, gerekse yetiştirdikleri seçkin öğrencileri sayesinde, büyük olmuştur Bu çok değerli ve seçkin merhum hocalar, Hindistan-Haydarâbâdlı Muhammed Hamidullah, Fas-Tancalı Muhammed Tavit et-Tanci ve Bosna-Hersekli Muhammed Tayip Okiç hocalarımızdır Her üçü de ihatalı bilgileri ve metodolojik duyarlılıklarıyla tanınmış, hizmet imkânı buldukları her yere gönüllüce gitmişlerdi Yüce Allah'tan her üçüne de sonsuz rahmet diliyoruz Büyük İslâm alimi Sekiz çocuklu kalabalık bir ailenin en küçüğü olan merhum Prof Dr Muhammed Hamidullah, ilk dinî bilgilerini, köklü bir ilim geleneğine bağlı olan ailesinden aldı Ortaöğrenim gördüğü Dârü'l-Ulûm ve Câmia Nizâmiyye'de geleneksel dinî ilimlerin yanı sıra fen bilimleri de tahsil etti Bu öğrenimi sırasında Arapça, Farsça ve İngilizce öğrendi Yükseköğrenimini, Osmaniye Üniversitesi'nde hukuk fakültesinde gördü Başarıyla tamamladığı bu tahsilin ardından, devletler hukuku alanında yüksek lisans çalışması yaptı Mekke, Medine, Beyrut, Şam, Kahire ve 1932'de İstanbul gibi Müslümanların en önemli tarihî merkezlerindeki kütüphanelerde elyazması eserleri inceledi Bir burs temin ederek Almanya'ya gitti Bonn'daki Friedrich Wilhelm Ren Üniversitesi'nde, Die Neutralitat im İslamischen Wölkerreht adlı doktora tezini 1933'te tamamlayıp devletler hukuku doktoru oldu Bundan sonra Fransa'ya giden ProfDr Muhammed Hamidullah, 1934 yılında çalışmalarını sürdürmek üzere gittiği Paris Üniversitesi'nde de tarih-edebiyat alanında La Diplomatie Musulmane a l'Epoque du Prophete et des Khalifes Ortodoxes adıyla ikinci doktorasını verdi Böylece çifte doktora çalışması yapmış oldu Doktora çalışmaları sırasında, pek çok oryantalistle tanıştı, onlarla karşılıklı bilgi alışverişinde bulundu Doktora çalışması yaptığı ülkeler yanında, Kuzey Afrika ülkelerindeki pek çok tarihî kütüphanede elyazması eserleri inceledi Fransa ve Almanya'da yaptığı araştırmaların ardından 1936'da memleketi Haydarâbâd'a döndü Osmaniye Üniversitesi'nde hukuk fakültesi devletler hukuku hocalığı yaptı Çok sayıda öğrenci yetiştirdi Haydarâbâd Nizamlığı'nın Birleşmiş Milletler temsilciliğini yaptı Bir görev dolayısıyla 1948'de Paris'te bulunduğu sırada, sömürgeci İngilizlerin boşalttığı Haydarâbâd'ın Hindistan ordusunca işgal edilmesi üzerine, ülkesine dönemedi, mülteci olarak Fransa'da kaldı Zaten Haydarâbâd'ın bağımsızlığı için çalışmalar yapması dolayısıyla, pasaportu Hindistan hükûmetince iptal edildi, ülkesine girmesi yasaklandı Haydarâbâd'a dönme ümidini hiç kaybetmeyen Muhammed Hamidullah, başka bir ülkenin vatandaşı olmadı, ömrünün sonuna kadar vatansız (haymatlos) olarak yaşamayı tercih etti Mültecilik yıllarının ilk bölümünde, anlatmaktan hoşlanmadığı çok büyük zorluklar yaşadı Bu zorlukları, dil dersleri vererek aşmaya çalıştı 1954-1978 arasında, Paris'teki Fransız Bilimsel Araştırmalar Merkezi'nde (CNRS) araştırmacı olarak görev yaptı İlmî kişiliğinin yanı sıra, mücadeleci bir kimliği de olan Muhammed Hamidullah, hayatının yarıdan fazlasını geçirdiği Paris'te İslâm Kültür Merkezi'nin açılışında görev aldı France-İslam adındaki dergiyi uzun süre yayımladı Bu dergide, hem bilimsel yazılar yazdı, hem de Fransa ve Avrupa'daki Müslümanların günlük sorunlarıyla yakından ilgilendi Maaşının yetecek miktarını ayırdıktan sonra, kalanını hep bu çalışmalara ve öğrencilere tahsis etti İslâm Kültür Merkezi'nde ve Müslüman öğrenciler örgütündeki haftalık ders ve konferanslarını hiç aksatmaksızın sürdürdü Ders ve konferanslara katılanların sayısına aldırmaksızın aynı büyük ciddiyetle konuşmasını yapardı Fransız Bilimsel Araştırmalar Merkezi'ndeki araştırmacılık görevini sürdürürken, üniversitede dersler de verdi En başta Mısır, Pakistan ve Türkiye olmak üzere, başka ülkelerdeki üniversitelerde de dersler ve konferanslar vermeye gitti İslâm'a Giriş adlı dünyanın pek çok diline çevirilen ünlü el kitabı, Paris'teki İslâm Kültür Merkezi'nde aralarında Müslüman olmayanların da bulunduğu dinleyicilere verdiği derslerin geliştirilmiş biçimidir İslâm'ı bir din olmasının yanı sıra, uygarlık ve kültür ortaya çıkaran yönleriyle de ele alır Fransızcada bir Müslüman'ın hazırladığı Kur'an-ı Kerim mealinin yokluğu üzerine, 1989 yılında yayınladığı ve Kur'an'ın özgün üslûp ve dil özelliklerini büyük bir titizlikle yansıttığı Le Saint Coran (Aziz Kur'an) adlı meali hazırladı Bu eserleri, diğerleriyle birlikte, İslâm'ın Batı dünyasında doğru biçimde tanınması ve anlaşılmasında etkili oldu Müslümanlar kadar, özellikle İslâm'ı seçen Batılılar için çok önemli kaynaklar oldular ve olmaya devam ediyorlar Türkiye'ye ilk kez, tarihî kütüphanelerde uzmanlık alanıyla ilgili araştırmalar yapmak üzere gelmişti 1952'de İstanbul'da toplanan Milletlerarası Oryantalistler Kongresi için yeniden geldi Kongre başkanı olan Ord Prof Dr Zeki Velidi Togan'ın önerisiyle İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi bünyesinde kurulan İslam Araştırmaları Enstitüsü'nde sözleşmeli profesör olarak bir yarıyıl ders verme, araştırma ve yayın yapmayı kabul etmiştir 1952'den 1977'ye kadar, 25 yıl süreyle mart ayında gelerek üç aylık dersler vermiştir Bu dersler, İslâm kültürü ve İslâm anayasa tarihi gibi konularda konferans tarzında olurdu Muhammed Hamidullah, ayrıca İstanbul Yüksek İslâm Enstitüsü, Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi ve Erzurum Atatürk Üniversitesi İslâmî İlimler Fakültesi'ne de davet edilmiş, bu seçkin kurumlarda da dersler ve konferanslar vermiş, çok sayıda öğrenci yetiştirmiştir Bu derslerin çoğu, kitap olarak da yayınlanmıştır Muhammed Hamidullah hocamız, ayrıca doktora düzeyinde de öğrencilere rehberlik etmiştir En verimli ve güzel derslerini, belki de Türkiye'de vermiştir Bu yüzden Türkiye, hocamızın değerini bilen ülkelerin başında yer almıştır Müslüman Türklerin İslâm hukuk düşüncesine yaptığı katkıları daima belirtmiş, Batı'ya özenip taklit etmek yerine, özgün katkılarını bundan sonra da sürdürecekleri ümidini özendirici bir üslûpla aşılamaktan haz duymuştur Batı üzerinde de derin etkiler bıraktı Merhum hocamız Muhammed Hamidullah'ın en çok üzerinde durduğu konular arasında, İslâm'ın ana kaynakları olan Kur'an-ı Kerim'in ve hadis-i şeriflerin sahih olarak intikali yer alır Hocamız, Kur'an'ın daha ilk nüzûlünden itibaren yazım tarihini en ince ayrıntısına kadar incelemiştir Ayrıca dünyanın çeşitli dillerine çevirilmesini, neredeyse tek başına izleme görevini üstlenmiştir Yazdığı sayısız makalenin yanında, Kur'an-ı Kerim Tarihi adlı eseri de bu konuları yetkinlikle inceler Ebu Hureyre'nin öğrencisi Hemmâm bin Münebbih'in, hocasından naklettiği hadisleri yazdığı Sahîfe'sini, hadisin daha Hz Peygamber (sas) dönemindeki yazım tarihini de incelediği Muhtasar Hadis Tarihi ve Sahîfe-i Hemmâm b Münebbih adlı eserinde ele almıştır Ayrıca, Hz Peygamber'in (sas) ve dört halifesinin siyasî-idarî belgelerini el-Vesâiku's-Siyâsiye adındaki eserinde bir araya getirmiştir Özgün nüshalarına kadar giderek izini sürdüğü Hz Peygamber'in Altı Orijinal Diplomatik Mektubu da bu çalışmalar arasındadır Merhum hocamız sadece kütüphanelerde okumakla yetinmemiş, Hz Peygamber'in (sas) savaş yaptığı alanları aylarca arazide kalarak en ince ayrıntısına kadar incelemiş,bu araştırmaları sonucu yazdığı Hz Peygamber'in Savaşları adlı eserini resim ve planlarla yayınlamıştır Gerek Kur'an-ı Kerim'in ve hadislerin doğru anlaşılmasında, gerekse Peygamberimiz'i yakından tanımakta büyük açılımlar getiren İslâm Peygamberi adlı eseri, hocamızın kendi deyimiyle otuz yıllık bir araştırmanın sonucudur Allah'ın Elçisi Resulullah Muhammed adlı eseri ise Batılılar için yazılmış, daha özet bir kitaptır Merhum hocamız İslâm hukuku, İslâm tarihi, Kur'an ve hadis tarihi alanlarında çok sayıda eser yazdı Yukarıda sayılanlar yanında şunları da belirtmeliyiz: İslâm'da Devlet İdaresi, İmam-ı Azam ve Eseri, İslâm Fıkhı ve Roma Hukuku, İslâm Anayasa Hukuku, İslâm'ın Hukuk İlmine Katkıları, İslâm'ın Doğuşu, İslâm Tarihine Giriş, İslâm Müesseselerine Giriş, İlk İslâm Devleti, Modern İktisat ve İslâm İngilizce, Fransızca ve Almanca olarak çok özlü biçimde yazılan İslâmiyet ve Hıristiyanlık adlı eseri ise hocamızın daima katıldığı Hıristiyan-İslâm tartışmalarının yansıması niteliğinde bir el kitabıdır Ayrıca hocanın çok yakınında bulunmuş ve bazı eserlerini dilimize çevirmiş olan Prof Dr İhsan Süreyya Sırma, hocamızın kendisine yazdığı mektupları özgün metinleriyle birlikte, Muhammed Hamidullah Hocam'dan Mektuplar adıyla daha yeni yayınladı Hocamızın makalelerine varıncaya kadar hemen bütün eserleri dilimize çevirildiği için, gerçekten çok bahtiyarız 16-17 Aralık 2006 tarihlerinde İstanbul'da ve Paris'te eşzamanlı olarak anısına toplantılar düzenlenen Muhammed Hamidullah hocamız, bedenî ve zihnî durumu elverdiği sürece bilimsel çalışmalarını ve derslerini sürdürmüştür Yaşlılığına bağlı rahatsızlığının ilerlemesi dolayısıyla, 1996'da yeğeni tarafından ABD'ye götürüldü Ağabeyinin torunu Sedîde Atâullah'ın Florida eyaletindeki Jacksonville'de bulunan evinde vefat etti Cenaze namazı, Türkiye'deki öğrencilerinden olan Prof Dr Yusuf Ziya Kavakçı tarafından kıldırılarak, mezarlığın Müslümanlara daha yeni ayrılmış olan bölümündeki az sayıdaki kabirlerden birine defnedildi Yüce Allah, değerli hocamıza rahmet eylesin, eserlerini feyizli kılsın
MARMARA ÜNİVERSİTESİ ÖĞRETİM ÜYESİ
PROF DR VECDİ AKYÜZ