1- El-Leknevî:

Ebu'l-hasenât Abdulhayy b Abdulhalîm (v 1304/1886); Hind diyarında İmam Rabbânî ve Şâh Veliyullah'ın açtıkları çığırda yetişen müceddid allâmelerdendir 1264'te Banda'da doğdu, aslı Hz Ebû-Eyyûb'a dayanır, Medîne, Herat, Lâhur, Dehlî'den Leknev'e intikal etmişlerdir Babası ulemâ ve müderrisînden idi, ömrünün sonuna doğru Haydarâbâd adliye nazırı olmuştu Abdulhayy 10 yaşında Kur'an-ı Kerîm okumağa başladı ve 17 yaşının sonunda "sarf nahiy, beyân, meânî, mantık, hikmet, tıb, fıkıh, usûl, kelâm, hadîs, tefsîr" gibi ilimleri babasından okumuş bulunuyordu Büyük dayısından da matematik ve kozmoğrafya okudu Babasından sonra baş kadı olması için ısrar ettilerse de kabul etmedi Bunu Allah'ın bir lûtfu olarak kaydettikten sonra yine O'nun lûtfu olan hususiyetlerini bizzat kendisi şöyle ifade ediyor:

"Allah bana hadîs ve hadîse dayalı fıkıh sevgisi ve meylini nasib etti Hadîse aykırı olan ictihadı (mezheb hükmünü) terkederim; fakat o mezhebin (reyin) sahibi olan müctehidi de ma'zur hattâ mecûr kabul ederim Şu da var ki ben bir şey bilmeyen avâmın zihnini karıştıranlardan değilim; onlara anlayacakları lisan ile konuşurum"

"Allah'a hamdolsun ki beni ifrat ile tefrîtin ortasındaki yola soktu: Şer'î delillere muhâlif bile olsa fukahânın reylerini terk etmeyecek kadar koyu taklîd yolnu seçenlerden de değilim, fukahâya kötü söyleyip kül halinde fıkhı terkedenlerden de değilim"
Muâsırı bulunan dört mezheb ulemâsının pek çoğundan icazetler alan Leknevî zamanında Hindistan'da fetvâ mercii olmuş, herkes müşkilini sormak üzere onu aramıştır Umûmiyetle hanefî mezhebine ittibâ etmiştir

Eserleri:
Merhumun (110) kadar eseri vardır Bunların (86)'sı arapçadır ve çoğu matbûdur Bazılarını zikredelim: el-Feâidu'l-behiyye (Hanefî fukahâsına aittir, zeyli de vardır, bu kitabı okurken müellifin "gördüm, okudum" dediği kitaplar insanı hayrete düşürmektedir), en-Nâfi'u'l-kebîr (İmam Muhammed'in Muvatta'ı üzerine yazdığı et-Ta'lîqu'l-mümecced'in mukaddimesi), el-Ecvibetü'l-fâdıla (hadîs ve usûl), er-Raf'u ve't-Tekmîl (cerh ve ta'dîl), es-Siâye li-Şerhi'l-Viqâye (ictihad ve tercih metoduyla yazılmış güzel bir şerhtir), Mecmû'atü'l-Fetâvâ (üç cild, fetvâları), el-Âsâru'l-merfû'a (mevzu hadisler)

-----------------------------------------------------------------------


2- el-Mercânî:

Şihâbuddîn b Behâuddîn (v 1306/1889); aslı Kazan vilâyetinin Mercan kasabasından olup Yabancı köyünde dünyaya geldi Önce babasından okudu, sonra Buharâ ve Semerkand'e giderek tahsiline devam etti, Türkistan ve Kazan'ın zengin kütüphanelerinden istifade ederek tefsîr, hadîs, usûl, fıkıh ve tarihte üstad ve müctehid mertebesine ulaştı İctihadını açıkça söyler, gerektiğinde eski müctehidlerin görüşlerini tenkid eder, kimseden çekinmezdi Bu yüzden Kazan ulu Camii imamlık, hatipliği ile müderrislik görevinden azledildi ise de bilâhare iade edildi İbn Kemâl'in "Müctehidlerin Tabakatı" hakkındaki risâlesine yazdığı tenkid bu âlimin ilmî kudretine parlak bir delil mahiyetindedir [M Zâhidu'l-Kevserî, Hüsnu't-Tekâdî, s 83-99 (Mercânî'nin şafak ve bazı vakitlerin teşekkül etmediği yerlerde ibâdet ile ilgili Nâzûratü'l-hak isimli eserinden naklen)]
Bazı eserleri: Müstefâdü'l-ahbâr fî târîhi-Kazân ve Bulgar, Nâzûratü'l-hak, Şerhu-Akaidi'n-Nesefî [ez-Ziriklî, el-A'lâm, C III, s 258]

-----------------------------------------------------------------------

3- Kadri Paşa:

Muhammed Kadri Paşa (v 1306/1888); aslı Anadolu'lu, kendisi Mısır'da doğdu, doğduğu yerde (Mellûy) ve Kahire'de okudu, ayrıca yabancı diller okulundan mezun oldu Hidîv'in velîahdine hoca tayin edildi, sonra sırasıyle Mehâkim-i muhtelita müsteşarı, adliye nâzırı, maârif vezîri ve adliye vezîri oldu Kadri Paşa da bizdeki Cevdet Paşa gibi yabancı kanunların alınması yerine İslâmî ve yerli kökten kanunlar yapılması için mücadele etmiş, bu mevzuda eserler kaleme almıştır
Dil konusundaki çeşitli eserlerinden başka hukukî kitapları şunlardır: Mürşidu'l-hayrân (Mecelle gibi), Kanunu'l-adli ve'l-insâf (evkaf), el-Ahkâmu'ş-şer'iyye fi'l-ahvâli'ş-şahsıyye, Tatbîqu-mâ vucide fi'l-qânûni'l-medenî muvâfıkan li-mezhebi-Ebî-Hanîfe [ez-Ziriklî,C VII, s 231]

-----------------------------------------------------------------------


4- Sıddık Hasan Han:

Muhammed Sıddık Han b Hasen b Alî (v 1307/1889); aslı Buhârâlı, Hindistan'da, Kınnevc'de doğdu ve yetişti, tahsil maksadıyla Dehlî'ye geldi, burada Şah Veliyyullah'ın oğlunun talebelerinden okudu, Hicaz'a gitti, orada da Şevkânî'nin talebelerinden ders aldı, memleketine avdetten sonra maîşet kazanmak için gittiği Pehupal'de Melike ile evlenerek ona nâib, servet ve mülke nail oldu Kendisini okumaya ve yazmağa verdi Sıddık Han ondokuzuncu asır İslâm dünyasının müceddid ve müctehidlerindendir Arapça, farsça ve hindçe altmış civarında kıymetli eseri vardır
Bazı eserleri: Husnü'l-üsve (kadın hakkında), Fethu'l-beyân fî meqâsıdi'l-Kur'an (on cild, dirayet ve rivâyet tefsiri), Husûlü'l-me'mûl (fıkıh usûlü), Avnu'l-Bârî (Buhârî şerhi), el-Iklîd, et-Tarîkatü'l-müslâ (ikisi de taklidin reddine ve ictihada dâir), Neylü'l-merâm (ahkâm âyetlerinin tefsiri), Miskü'l-hıtâm (Bülûğu'l-merâm şerhi, farsça) [İbn el-Âlûsî, Cilâu'l-ayneyn, s 48 vd; ez-Ziriklî,C VII, s 36]

-----------------------------------------------------------------------

5- Ömer Hilmi:

Karinâbatlı Ömer Hilmi Efendi (v 1307/1889); İstanbul'da doğdu, birçok hocadan okudu ve Kazasker Tikveşli Yûsüf Efendi'den icazet aldı Müderris, Fetvahâne baş müsevvidi, fetvâ emini, Evkaf-ı Humâyûn müsteşârı, Senedât-ı Hâkanî memuru, Temyiz azası ve reisi olarak vazîfeler îfâ etti Cevdet Paşa'nın "devrimizin İmam-ı A'zamı" diye iltifat eylediği Ömer Hilmi Efendi Mecelle cemiyetinde çalıştı ve Mekteb-i Hukuk'ta Mecelle okuttu
Eserleri: Ahkâmu'l-erâzî, Mi'yâru'l-adâleh (ceza hukukuna dâir, Mecelle tarzında), İthâfu'l-ahlâf fî ahkâmi'l-efvaf [Prof Mardin, s 162-163; Dr Öztürk,s 28-29]

-----------------------------------------------------------------------

6- Cevdet Paşa:

Ahmed Cevdet Paşa (v 1312/1895); bugün Bulgaristan sınırları içinde kalan Lofça'da doğdu Önce Lofça müftüsü Hâfız Ömer Efendi'den arapça ve fıkıh tahsil etti, sonra İstanbul'a gelerek tahsîlini ikmâl eyledi Çok cepheli bir İslâm âlim ve edîbi olan Cevdet Paşa'nın birçok vazîfesi arasında müderrislik, Divân-ı Ahkâm-ı Adliye reisliği, vezirlik, nâzırlık (maârif, adliye, dahiliye, ticaret) gibi önemlileri de vardır Mecelle cemiyetinin kuruluşu, Mecelle'nin tedvîni en başta O'nun gayretleriyle vücud bulmuş, bundan başka birçok nizamnâme ve kanun ıhzârında emeği geçmiştir Mantıktan, aruzdan, dilden tarihe kadar çeşitli fenlerde faydalı ve büyük eserleri vardır Fıkha dair -Mecelle dışında- önemli bir eseri mevcut değildir [Prof Mardin, Dr Öztürk, s 20-23]

-----------------------------------------------------------------------

7 ve 8- el-Azîmâbâdî:

Bu nisbet ile anılan Hindistanlı iki âlim mevzûmuzla alâkalıdır:
Muhammed Eşref b Emîr b Alî b Haydar es-Sıddîqî (1323/ 1905'te hayatta idi); Şah Veliyullah, Şevkânî ve el-Fullânî'nin[Sâlih b Muhammed el-Füllânî (1218/1803)'de Medîne'de vefat etmiş olup müceddid ve muhaddis ulemâdandır İkâzu'l-himem (ictihad, taklid konusunda), Katfu's-zemer gibi eserleri meşhurdur] talebelerinden istifade etmiş, Hindistan'da sünnetin ihyası hareketinde rol oynamıştır Avnu'l-Ma'bûd ismiyle Ebû-Dâvûd'un Sünen'ine yazdığı hâşiye tahkîk ve ictihad eseridir [Ö Rizâ Kehhâle, Mu'cemu'l-muellifîn, C IX, s 63]

Ebu't-Tayyib Muhammed Şemsü'l-Hak b Emîr (Doğumu: 1273/1857); Muhammed Eşref'in kardeşidir, aynı üstadlardan okumuş, zamanın büyük muhaddislerinden icazet almıştır Gâyetu'l-maksûd adıyle Sünen-i Ebî-Dâvûd'a yazdığı şerh en büyük şerhtir, ictihad ve tahkîk eseridir[Ö Rizâ Kehhâle, Mu'cemu'l-muellifîn,C X, s 72; Avnu'l-ma'bûd, mukaddime]

Allah razı olsun

9- Muhammed Abduh:

Muhammed Abduh b Hasen Hayrullah (v 1323/1905); aslı türkmen olan Muhammed Abduh Mısır'ın batı bölgesinde, Şinrâ köyünde doğdu, Buhayra'nın Nasr mahallesinde büyüdü, gençliğinde binicilik, atıcılık ve yüzme sporlarıyle meşgul oldu, Tantâ'da el-Ahmedî medresesinde, sonra Kahire'de el-Ezher'de okudu, tasavvuf ve felsefe ile de meşgul oldu, kırk yaşından sonra mükemmel fransızca öğrendi, müderris ve bilhassa el-Veqâ'ı'u'l-Mısriyye gazetesinde muharrir olarak çalıştı İngilizler Mısır'ı işgal edince onlara cephe aldı ve Irâbî Paşa ihtilâline yardım suretiyle iştirâk etti, tahkikat için üç ay tevkif edildikten sonra 1299/1881'de Suriye'ye (o zaman adı Şam beldesi) sürüldü, oradan Paris'e gitti, üstad ve arkadaşı Cemâleddîn Efgânî ile beraber el-Urvetü'l-vüsqâ gazetesini çıkardı Beyrut'a dönerek tedrîs ve te'lîf ile meşgul oldu Mısır'a dönmesi hususunda izin çıkınca 1306/1888'de Mısır'a döndü, önce kadı oldu, sonra İstînâf Mahkemesi müsteşârı ve nihayet Mısır müftüsü olarak tayin edildi Vefatına kadar bu vazîfede kaldı ve İskenderiye'de ahirete intikal etti
Muhammed Abduh -istememesine rağmen- üstadı Efgânî'nin ısrarı üzerine siyâsete atılmış, bu yüzden aleyhine bir grup kazanmış, leh ve aleyhindeki telâkkiler, yazışmalar günümüze kadar devam edegelmiştir Yine üstadının isteğiyle ve dâvâsına hizmet gayesiyle mason cemiyetine de girmiş bilâhire bu cemiyetin dâvâsını gerçekleştirmeye elverişli olmadığını anlayarak çıkmış ve onunla mücadele etmiş olmasına rağmen[R Riza, el-Menâr, C VIII, Sa XI, s 401 vd] bu da aleyhine bir puan olarak kaydedilegelmiştir
Leh ve aleyhindeki mütâlâalar gözden geçirilince şu hususlar sâbit görünmektedir:

a) Muhammed Abduh önemli bir İslâm âlimi, mücahid ve müceddididir
b) Mahkemelerde, evkaf teşkilâtında, el-Ezher'de giriştiği ıslâhat teşebbüsleri iyi neticeler vermiştir
c) Müslümanların geri kalmalarında taklîdin ve cehâletin büyük birer âmil olduğuna inanmakta, bunun için İslâm'ın ilk üç nesilde anlaşıldığı ve yaşandığı gibi yaşanmasını, taklîdin terkedilmesini, muâsır ihtiyaçlara bütün fıkıh mezheblerinden -eğer bunlarda da yoksa ictihad yapılarak- çözüm getirilmesini istemektedir
d) İctimâî ve siyâsî ıslâhatta tepeden inme, zorlama reformlar yerine kadro yetiştirilmesini, bunlar vasıtasıyle halka inilerek ıslâhat yapılmasını uygun bulmaktadır
e) Müslümanların uyanık, şuurlu, siyâsî murakabede bilgili ve aktif olmasını, bütün dünya müslümanlarının bir siyâsî birlik kurmalarını (ittihâd-ı İslâm, panislamisme) istemektedir
f) Gerek Avrupa'yı değerlendirmesi ve gerekse siyâsî teşebbüsleri ile bazı fetvâları kabil-i münâkaşadır
Ömrünü bu gayelerin gerçekleşmesine hasretmiş, tesiri yüzlerce talebesinde günümüze kadar sürüp gelmiş bulunan Abduh geride önemli yazılı eserler de bırakmıştır

Bazı eserleri: Tefsîru'l-Kur'ân (kısmen), Risâletü't-tevhîd (yeni bir kelâm kitabı mahiyetindedir), er-Raddû alâ Hanoto (M Akif tarafından türkçeye çevrilmiştir), Risâletü'l-vârîdât, Hâşiye ale'd-Devvânî (Akaid-i Adudiyye üzerine), Şerhu-Nehci'l-belâğah, Şerhu-Maqâmâti'l-Hemezânî, el-İslâm ve'n-nasrâniyyeh, el-İslâm ve'r-raddü alâ müntekıdîhi (makaleler) [Aleyhindeki değerlendirmeler için Yûsüf Nebhânî ve M Sabri Efendilerin eserlerine bak (Şevâhidu'l-hak, Mevkıfü'l-akl) Hayatı hakkında en geniş ve müdellel bilgi için bak R Rizâ, el-Menâr, C,VIII, Sa, 10 vd; Tâhîru'l-Üstâzi'l-İmâm (üç cilt); H Karaman, Gerçek İslâmda Birlik]

-----------------------------------------------------------------------



10- el-Kaasimî:

Cemâluddîn b Muhammed Saîd b Qâsim (v 1332/1914); son asrın müceddid ve müctehid ulemâsından ve Hz Hüseyn'in (ra) torunlarından olan el-Qâsimî 1866'da Şam'da doğdu, iyi bir tahsil gördükten sonra -fıtrî kabiliyetinin de yardımıyla- Şam'ın en büyük âlimi oldu İtikadda selefî, fıkıhta taklîde karşı idi Hükûmet kendisini Suriye'de dolaşarak köy ve şehirlerde halkı irşada, umûmî dersler vermeğe memur etti 1308-1312 yılları arasında bu işle meşgul olduktan sonra Mısır ve Medîne'ye gitti Döndüğü zaman çekemiyenler kendisini "Mezheb-i Cemâlî" adıyla yeni bir mezheb kurmakla ittiham ettiler, 1313'te hükûmetçe tevkif ettirildi, yapılan sorgusunda ittihamı reddetti ve serbest bırakıldı; hattâ Şam valisi kendisinden özür diledi el-Qâsimî bundan sonra evine çekilerek husûsî, umûmî dersler verdi, te'lîf ve irşâd ile meşgul oldu Yetmiş iki civarında değerli eseri vardır
Bazı eserleri: Mehâsinu't-tevîl (oniki cild tefsir), Delâilü't-tevhîd, el-Fetvâ fi'l-İslâm, Mezâhibu'l-a'râb ve felâsifeti'l-İslâm fi'l-cin, Mev'izatü'l-müminîn (İhyâ muhtasarı), Kavâ'ıdü't-tahdîs (hadîs usûlü), Tenbîhü't-tâlib ilâ ma'rifeti'l-farzı ve'l-vâcib, İslâhu'l-mesâcid ani'l-bida' [ez-Ziriklî, el-A'lâm, C, II, s 131]

-----------------------------------------------------------------------

11- el-Hudarî:

Muhammed b Afîfî el-Bâcûrî (v 1345/1927); Mısırlıdır, Kahire civarında ez-Zeytûn'da ikamet ederdi, Dâru'l-ulûm medresesinden mezun olduktan sonra Hartûm'a şer'î hâkim tayin edildi, sonra oniki yıl Kahire'de el-Kazâu'ş-şer'î medresesinde (İslâm Hukuk Fakültesi) müderris, el-Mısrıyye Üniversitesinde İslâm Tarihi profesörü, mezkür fakültede vekil (müdür, dekan) ve maârif müfettişi olarak çeşitli vazîfelerde bulundu Abduh ve talebeleri yolunda, ıslâhat tarafları, kör taklîde karşı, zekî, edib bir İslâm âlimi idi
Eserleri: Usûlü'l-fıkh, Târîhu't-teşrî'i'l-islâmî, Târîhu'l-umemi'l-islâmiyye (iki cild), İtmâmu'l-vefâ fî sîratil-hulefâ, Nuru'l-yaqîn fî sîrati-Seyyidi'l-mürselin, el-Gazzâlî [ez-Ziriklî, el-A'lâm,C VII, s 151; Serkis, Mu'cemu'l-matbûât, s 825]

-----------------------------------------------------------------------



12- Ali Haydar Efendi:

Mekteb-i Hukuk Usûl-i Fıkıh müderrisi olup Büyük Haydar Molla adıyle anılan Ali Haydar Efendi (v 1321/1903)'de son asır fukahâsındandır
Ahıshalı Emîn Efendizâde diye meşhurdur (v 1355/1936); Mahkeme-i Temyîz reisi, Fetvâ Emîni, Medresetü'l-kuzât ve Mekteb-i Hukuk Mecelle vb müderrisi ve Adliye vekili olarak önemli vazifelerde bulunmuştur
En meşhur eseri dört büyük cild halinde birkaç kere basılmış ve arapçaya da çevrilmiş bulunan Duraru'l-hukkâm isimli Mecelle şerhidir Mecelle'ye ek mahiyetinde bazı çalışmaları (el-Mecmû'atü'l-cedîde) ile evkaf, arâzî, mefkud hakkında eserleri vardır [Ö Nasuhî, Istılâhat-ı Fıkhıyye, C I, s 349]

-----------------------------------------------------------------------

13- Reşîd Rızâ:

Muhammed Raşîd b Alî Rizâ (v 1354/1935); aslı Bağdadlı olup kendisi Trablusşâm'ın yakınındaki Kalemûn sâhil köyünde doğdu, köyünde ve Trablus'ta okudu, Hüseyn el-Cisr'in medresesinden mezun oldu, gençliğinde sofuca bir hayatı vardı, şiirler ve bazı gazetelerde yazılar yazardı el-Urvetü'l-vüsqâ vâsıtasıyle tanıdığı Şeyh Muhammed Abdüh'ü görmek üzere Mısır'a gitti, Abdüh'e talebe ve dost oldu, üstadıyle -umûmî hatları ortak olan- fikirlerini yaymak, hedefleri olan dîni, ictimâî, siyâsî ıslâhatı gerçekleştirmek için el-Menar dergisini çıkardı[Mefkûreleri için M Abdüh'ün terceme-i hâline bakınız Şuna hemen işaret edelim ki bu müceddidlerin yapmak istedikleri "dinî ıslâhat ve tecdîd" hristiyanlık için bahis mevzûu reform kabilinden olmayıp, İslâm'ı ilk üç nesil (sahâbe, tabiûn, etbâ) zamanındaki gibi anlamak ve yaşamak, kör taklîdi atıp, tercih ve ictihad kapısını açmak, müslümanları istiklâl ve birliğe kavuşturmaktır] 1326/1908'de ikinci meşrutiyetin ilânından sonra Suriye'ye geldi, Şam'da Emevî camiinde bir hutbe îrâd ederken ıslâhat düşmanlarından birisinin itirazı üzerine karışıklıklar çıktığı için Mısır'a döndü, Dâ'vet ve İrşâd medresesini açtı, Faysal b Hüseyn zamanında yine Suriye'ye geldi ve Kongre başkanı seçildi, Fransızların işgali üzerine Suriye'den tekrar -ikinci vatanı- Mısır'a geldi Hindistan, Hicaz ve çeşitli Avrupa memleketlerine seyahatler yaptı, İsveç'ten Kahire'ye dönerken vefat etti ve Kahire'de defnedildi Asrımızın müceddid ve müctehid âlimlerinden olan R Rizâ da iman ve mefkûre uğrunda bir ömür harcamış, pek az muhâlifi yanında İslâm dünyasında sevilmiş, itimad edilmiş, fetvâ mercii olmuştur
Eserleri: el-Menâr (dergi, 34 cild), Tefsîru'l-Kur'âni'l-hakim (12 cild, Sûre-i Yûsüf'e kadar), Târihu'l-Üstâzi'l-İmam (üç cild, Abdüh'ün hayatı), el-Hilâfe ve'l-imâmetü'l-uzmâ, el-Vahyü'l-Muhammedî, Yüsru'l-islâm ve usûlü't-teşrî, et-Fetâvâ (6 cild, el-Menardaki fetvaları Dr S Müneccid tarafından toplanmıştır), Muhâverâtü'l-muslih ve'l-mukallid [Bu son kitap A Hamdi Akseki tarafından Mezâhibin Telfikı ve İslâm'ın Bir Noktaya Cem'i adıyla tercüme edilmiş, tarafımızdan notlar eklenerek İslâm'da Birlik ve Fıkıh Mezhebleri adıyle sadeleştirilmiş ve Diyânet tarafından neşredilmiştir Daha sonra kitap tarafımızdan yeni baştan tercüme edilmiş, müellifin geniş bir hayat hikâyesi yazılmış ve Gerçek İslâmda Birlik adıyla basılmıştır (İst 1998)]

-----------------------------------------------------------------------


14- Elmalılı Hamdi Efendi:

Muhammed Hamdi Yazır (v 1942); Antalya'nın Elmalı kazasına bağlı Yazır köyünde Nu'man Efendi ile Fatma hanımın izdivacından dünyaya geldi İbtidâî ve Rüşdiye tahsilini Elmalı'da yaptı, dayısı Mustafa Sarılar Hoca ile İstanbul'a geldi ve Kayserili Mahmud Hamdi Efendi'nin talebesi oldu[Hocası ile karıştırmamak için merhûma "Küçük Hamdi" denirdi] Diğer ulemâdan da okuyup icazetler aldıktan sonra 1324 tarihinde Bâyezid Ders-i âmmı oldu Aynı yıl yapılan seçimlerde Antalya Mebusu seçildi, 1293 Kanûn-i Esâsînin ta'dîlinde mühim çalışmalar yaptı 1327'de Mülkiye mektebinde ahkâm-ı evkaf ve arâzî, Mekteb-i Kuzat'da fıkıh derslerini okuttu Daha sonra Dâru'l-hikme azâ ve reisi, birinci dünya harbinden sonra Evkaf Nâzırı ve âyân azâsı oldu Cumhuriyetin ilânı sırasında Medresetü'l-mütehassısînde mantık müderrisi idi, medreseler lağvedilince evinde izdivaya çekildi ilmî tetkik ve te'lifler ile meşgul oldu Bu esnada Mısırlı Prens Abbas Halim Paşa'nın teşvikiyle büyük bir fıkıh kamusu yazmaya başladı, birkaç yıl meşgul olduktan sonra Tefsiri yazmaya mecbur oluşu bu önemli eserin yarım kalmasına sebep oldu
Hamdi Efendi aklî ve naklî ilimlerde geniş bilgi sahibi, üç lisan dışında sonradan Fransızca öğrenmiş, musîkiden anlar, hattat ve edîb bir zat olup fıkıh sâhasında muhafazakâr idi; fakat mezheb taassubu yoktu[İslâm'da muhâfazakârlık övgüye, taassup ise yergiye lâyık bulunmuştur] Aşağıdaki satırlar onun bu yönünü aydınlatmaktadır:

"İşte biz bugün bu esaslara mâlik olduğumuz cihetle fıkh-ı celîli İslâm'da muteber olan bi'l-cümle mezâhibi elimize alarak zanamımızdaki -maatteessüf kalil olan- mütehassıslardan mürekkep -her nerede olursa olsun- Mecelle cemiyetinden daha vâsi bir hey'et-i ilmiyye teşkil edip bir taraftan milel-i gayr-ı müslime erbab-ı iktidarından bir heyet-i hukukiyye bulundurur ve bil'cümle hâdisât ve muâmelât-ı külliyemizi de tayin eyler ve evvel emirde fıkh-ı hanefîden tetkîk, tatbik, cemi ve te'lîfe başlar ve ihtiyâc-ı nâsa erfak olan mesâili herhangi mezhebden olursa olsun alır ve faraza bunlarda bulunmayacak, halli zarûrî bir hâdiseye tesadüf edersek hallini aynen bulabileceğimiz Avrupa kavânîninden değil, kavâid-i felsefe-i şer'iyemizle hal ve tayin eyler (ictihad), bu suretle öyle bir kanûn-i muhit meydana getiririz ki âlem-i medeniyet parmak ısırır ve Mecellemiz bile onun bir sâhîfe-i muhtesarası gibi kalır" [Beyânu'l-hak, sayı: 18, s 403]

Matbû eserleri: İrşâdu'l-ahlâf fî ahkâmi'l-evkaf, Metalib ve Mezâhib (Pol Jane ile Gabriel Seay'ın eserlerinin notlar ilâvesiyle fransızca'dan tercümesi), Hak Dîni Kur'an Dili (8cild, tefsîr), Makaleleri (Beyanu'l-Hak, Sırat-ı Müstakîm, Sebîlü'r-reşâd gibi dergilerde)
Basılmamış eserleri: Usûl-i Fıkh, Sûrî Mantık, Hukuk Kamusu (yarım), Divan [Tefsirin ikinci tab'ında oğlu M Yazır'ın kaleme aldığı terceme-i hal; ayrıca bak Ö N Bilmen, Tefsir Tarihi]

Asrımızda yaşamış veya halen yaşamakta olup fıkıh sâhasında eseri olan, kör taklîd zincirini kırarak fıkhın muâsır inkişafı için gayret eden, gerektiğinde ve ehli bulunduğunda mezhebler arasında tercih ve ictihad yapılmasını kabul eden ulemânın uzun hal tercemeleri yerine isimlerini sıralıyarak bazı eser ve görüşlerine işaret etmekle iktifâ ediyoruz:

A- TÜRKİYE'DE:

15- Şeyhülislâm Hayri Efendi:

Gerektiği zaman başka mezheblerden ahkâm ve yürürlüğe koymak üzere irâde-i seniyyeler almıştır [Prof Mardin, s 108 vd]

-----------------------------------------------------------------------


16- Seyyid Bey:

Müderris ve bir zaman Adliye Vekili olan Seyyid Bey Usûl-i Fıkha dair nâtamâm, iki cild eserinde telfik, tercih ve ictihadı müdafaa etmiştir

-----------------------------------------------------------------------

17- Manastırlı İsmail Hakkı:

Sırat-ı Müstakîm ve Sebîlü'r-reşâd'da yazdığı yazılarda telfîk, ictihad ve tercihi müdafaa etmiştir [Sebîlürreşâd, C II, s,34, 66, 82, 98]

-----------------------------------------------------------------------

18- İzmirli İsmâîl Hakkı:

Yeni İlm-i Kelâm, Hikmet-i Teşri', İlm-i Hılâf isimli eserleri ile makalelerinde aynı yolu takip etmiştir

-----------------------------------------------------------------------


19- Ahmed Hamdi Akseki:

Diyanetçe neşredilen ve tarafımızdan notlar eklenerek sadeleştirilmiş bulunan "İslâm'da Birlik ve Fıkıh Mezhebleri" isimli tercüme eserine yazdığı mukaddimede ve makalelerinde kör taklîd ve taassubu yermiş; şuur, basîret ve ictihadı teşvik etmiştir Dînî dersler, İslâm gibi eserleri önemlidir

-----------------------------------------------------------------------

20- Ömer Nasuhi Bilmen:

Fıkıh branşında, "Başlangıçtan Dördüncü Asra Kadar İslâm Hukukunda İctihad" isimli tezimi hazırlamaya, İstanbul Yüksek İslâm Enstitüsünde kendisiyle başladığım muhterem, merhûm hocamız, zaman icâbı kalemini ihtiyatla kullanmış olmakla beraber, Fıkıh Kamusu'nda beş mezhebe yer vermesi, Tefsir Tarihinde İbn Teymiyye, İbn Kayyim, M Abduh, R Rizâ gibi müceddidler hakkında musnif ve takdirkâr ifadeler kullanması onun bu mevzulardaki görüşüne ışık tutmaktadır


B- DİĞER ÜLKELERDE:

Diğer İslâm Ülkelerinde aynı çığırda yürüyen, değerli eserler vermiş bulunan ulemâ ile önemli eserleri:

21- Abdulvehhâb Hallâh (merhum):

Usûlü'l-fıkh isimli eseri Prof Dr H Atay tarafından türkçeye çevrilmiş ve İlâhiyat Fakültesince neşredilmiştir es-Siyâsetü'ş-şer'iyye'si de önemlidir

-----------------------------------------------------------------------

22- Muhammed Tâhir b Âşûr:

Zeytûne şeyhi, Tunus müftüsü, Tefsîr ve İslâm Hukuk Felsefesi üzerine orijinal eserleri var, müctehid ve ictihadı teşvik ediyor

-----------------------------------------------------------------------

23- Fâdıl b Aşûr:

M Tâhir'in oğlu, eski Tunus müftüsü, İctihad ve taklît hakkında önemli bir tebliği vardır [Mecma'u'l-buhûsi'l-İslâmiyye, el-mü'temaru'l-evvel, Kahire, 1964]

-----------------------------------------------------------------------


24- Prof Harun Han Şirvânî (merhum):

İslâm'da Siyâsî Düşünce isimli değerli eseri merhum K Kuşçu tarafından türkçeye çevrilmiştir, matbûdur

-----------------------------------------------------------------------

25- Prof Dr Mustafa es-Sibâî (merhum):

Suriye Külliyetü'şerîası'nın eski dekanı; el-Mer'atü beyne'l-Fıkhi ve'l-kanûn, Şerhu-Kanûni'l-ahvâli'ş-şahsıyye isimli eserleri önemlidir, matbûdur

-----------------------------------------------------------------------

26- Abdulkadir Ûdeh (merhum):

el-İslâm ve evdâ'una'l-kanûniyye, el-İslâm ve evdâ'una's-siyâsiyye, et-Teşrî'u'l-cinâî (mukayeseli İslâm ceza hukuku, 2 cild) isimli önemli eserleri matbûdur

-----------------------------------------------------------------------

27- Prof Ebû-Zehra (merhum):

Dört mezheb imamı, İmam Zeyd, Ca'fer es-Sâdık, İbn Teymiyye, İbn Hazm hakkında her biri 500'er sayfa civarında kitapları ile el-Hakku ve'z-zimme, el-Ahvâlü'ş-şahsıyye, Târîhu'l-mezâhib isimli eserleri meşhûr ve matbûdur Hayat'ının sonuna doğru bir İslâm Fıkıh kamusu hazırlıyordu, iki cildi tabedildi

-----------------------------------------------------------------------

28- Prof Dr M Yûsüf Mûsâ:

Pek çok eseri arasında Târîhu'l-Fıkhı'l-İslâmî, el-Emvâl ve nazariyetü'l-akd, el-Ahvâlü'ş-şahsıyye, Nizâmü'l-hükm orijinal tetkîk mahsûlü kitaplarıdır ve matbûdur

-----------------------------------------------------------------------

29- Prof Alî el-Hafîf:

el-Ezher mecmûasında intişâr eden ictihad ve tecdîd hakkındaki seri yazıları yanında[Mecelletü'l-Ezher, XI, XII, XIII] diğer eserleri: el-Hakku ve'z-zimmeh, ez-Zevâc fi'l-mezâhibi'l-islâmiyye (Mısır, 1958), eş-Şerîkât

-----------------------------------------------------------------------

30- Prof M Ahmed Ferac es-Senhûrî:

Telfîk hakkında önemli bir teblîği vardır[Mecmâu'l-bühûs, s 67-91] Ayrıca: Mecmûâtü'l-kavânini'l-Mısrıyye (Fıkha dayalı kanunlar, Kahire, 1949), Usûl-i muhâkemât ve icrâ notları (Kahire, 1943); Fıkıh Tarihi notları (1957-58 ders yılı)

-----------------------------------------------------------------------

31- Prof Dr Abdurrezzâk es-Senhûrî:

Mesâdiru'l-hak fi'l-fıkhi'l-islâmî (I-VI, Kahire, 1967-68) borçlar ve aynî haklar üzerine mukayeseli bir eseridir

-----------------------------------------------------------------------

32- Prof Dr Mustafa Ahmed ez-Zerkaa:

Suriye Medenî Kanununun (1953) hazırlanmasında büyük emeği geçmiştir, şu sıralarda Küveyt'te bir Fıkıh Ansiklopedisi hazırlamak için çalışan heyetin genel sekreteridir el-Fıkhu'l-islâmî fî sevbihi'l-cedîd isimli kitabı, İslâm hukuk nazariyyâtı, aynî haklar, borçlar ve şahsın hukuku mevzularında mukayeseli bir eserdir (3 B Dimaşk, 1958)

-----------------------------------------------------------------------

33- Prof Dr M Sellâm Medkûr:

Mukayeseli İslâm Hukuk nazariyâtına ait eserleri kaynak kitaplar arasındadır: el-Medhal li'l-fıkhı'l-islâmî (Kahire, 1980), el-Vesâyâ, Nazariyyatü'l-muqâssa, el-Vakf (Kahire, 1376), el-İbâha 'inde'l-usûliyyîn

-----------------------------------------------------------------------

34- Prof Dr Subhî el-Mahmesânî:

ed-Düstûr ve'd-Dimuqrâtiyye (1952); en-Nazariyyâtü'l-âmme li'l-uqûd ve'l-iltizâmât (1948), Felsefetü't-teşrî'i'l-islâmî (2 B Beyrut, 1952), el-Evdâ'u't-teşrî'iyye fi'd-düveli'l-arabiyye (Beyrut, 1957)

-----------------------------------------------------------------------

35- Prof Dr M Hamîdullah:

Makale ve risâleleri dışında İslâm hukuku sahâsında en önemli eseri, "İslâm'da Devlet İdaresi" adıyle türkçeye çevrilip neşredilen İslâm Devletler Hukukudur İstanbul Edebiyat Fakültesindeki "İslâm Esas Teşkilât Hukuku" dersleri de ilgi çekici ve derin nüfûz mahsûlü idi

-----------------------------------------------------------------------

36- Ebü'l-a'lâ el-Mevdûdî:

Pakistan'da el-Cemaatü'l-islâmiyye partisinin de lideri olan merhum Mevdûdî'nin âile, ibâdet nizâmı, Doğu-Batı sentezi ve bilhassa Esas Teşkilât sâhasında eserleri çığır açıcı mâhiyette, tecdîd ve ictihad mahsûlü eserlerdir [Nahve'l-hadâreti'l-Garbiyye (Dimaşk, ts) s 52-70, 178-194, 287-316]

-----------------------------------------------------------------------

37- Seyyid Ebü'l-Hasen Alî en-Nedvî:

"es-Sırâ' beyne'l-fikreti'l-islâmiyye ve'l-fikreti'l-garbiyye" isimli eserinde[Dimaşk, 1968, s 191 vd] tercîh, telfîk ve ictihad yoluyla İslâm hukukunun inkişâf ettirilmesini müdâfaa eden önemli bir bölüm vardır Kendisi Hindistan'da İslâmî hareketin en önde gelen liderlerinden birisidir

-----------------------------------------------------------------------

38- Prof Dr Abdulâzîz Amir:

"et-Ta'zîr fi'ş-şerîati'l-islâmiyye" isimli tez çalışması İslâm ceza hukuku dalında yapılmış ilmî ve değerli bir araştırmadır (Kahire, 1956)

-----------------------------------------------------------------------

39- Prof Dr M Mustafa Şelebî:

"Ta'lîlü'l-ahkâm" isimli profesörlük tezi ictihad, istihsan, mesâlih, kıyas ve ta'lîl konularında çok önemli incelemeleri muhtevîdir ve matbûdur (el-Ezher, 1947)

-----------------------------------------------------------------------

40- Prof Dr Şefîk Şahhâte:

"en-Nazariyyetü'l-âmme li'l-İltizâmât fi'ş-şerîati'l-islâmiyye" ve fransızca bazı eserleriyle milletlerarası şöhrete sahiptir

-----------------------------------------------------------------------

41- Prof Dr Abdulkerîm Zeydân:

"el-Vecîz fî usûli'l-fıkh (Bağdâd, 1967), el-Medhal li-dirâseti'ş-şerîati'l-islâmiyye (Bağdâd, 1969), Ahkâmu'z-zimmîyyîn ve'l-müste'mimîn (Bağdâd, 1963) isimli eserleri mukayeseli tahkîk mahsûlü eserlerdir

-----------------------------------------------------------------------

42- Şeyh M Alî es-Sâyis:

Birçok değerli eserleri yanında bilhassa "Muqârenetü'l-mezâhib fi'l-Fıkh" müctehidâne yazılmış bir hılâf (mukayeseli İslâm Hukuku) kitabıdır (Kahire, 1953)

-----------------------------------------------------------------------

43- Şeyh Mahmud Şeltût:

Fetâvâ isimli eserinde ictihadları ve müstakil görüşleri vardır

-----------------------------------------------------------------------

44- Seyyid Sâbık:

Fıkhu's-sünne I-III (2 B Beyrut, 1969) ana kaynaklardan (Kitap, Sünnet) fıkha varan, mukayeseli bir fıkıh kitabıdır Tahkîk ve tercihler yapılmıştır

-----------------------------------------------------------------------


45- Yûsüf el-Kardâvî:

Kıkhu'z-zekât isimli eseri ile Fetâvâsı onun taklîd zincirini kırdığını, tercih ve ictihad mertebesine geldiğini göstermektedir



Prof Dr Hayreddin KARAMAN - "İslam Hukuk Tarihi" adlı eserden

Alıntı: fanii´isimli üyeden Alıntı Allah razı olsun

Amin, ecmain inşAllah kardeşim

vesselam

Süleyman Hilmi Tunahan Efendi Hazretlerini De Burada Zikretmen Bence Doğru Olur Onun Bu ülke Insanına Ve Kuranı Kerimi Ve Diğer Islamı Ilimleri Okuyup Okutma Suretiyle Islama Yaptığı Hizmet çok Büyüktür Allah şefaatlerine Nail Eylesin Amin

Alıntı: tahsinel´isimli üyeden Alıntı Süleyman Hilmi Tunahan Efendi Hazretlerini De Burada Zikretmen Bence Doğru Olur Onun Bu ülke Insanına Ve Kuranı Kerimi Ve Diğer Islamı Ilimleri Okuyup Okutma Suretiyle Islama Yaptığı Hizmet çok Büyüktür Allah şefaatlerine Nail Eylesin Amin

O halde sen de "Son Devir Mutasavvıfları" başlığında bir konu aç ve orda dilediğin isimleri sırala

Hani sizlere göre, mutasavvıf ya da mürşid-i kamil olmak kolay değil ya; bir fakih olmak hiç kolay değil kardeşim

Ama yine de içinde kalmasın; buyur onu da sen paylaş

vesselam