edebi deyimler terimler ABC Mumsema İslam Arşivi edebi deyimler terimler ABC edebi deyimler terimler ABC

Deyimler ve Terimler-
- A -
AÇIMLAMAK : Bir yazının anlaşılmasını kolaylaştırmak için orada geçen kelimeleri, deyimleri aydınlatmak, açıklamak (Eski deyim: Şerhetmek)
ADAPTE ETMEK: Yabancı dilden çevrilen bir eseri, yerli hayatın görenek ve âdetlerine uydurmak Uyarlamak
AĞIT : Ölen kimsenin iyiliklerini, kahramanlıklarını anlatarak duyulan acıları sayıp dökmek için yazılan, matem törenlerinde söylenen şiir Halk edebiyatı türlerindendir Eski Türkler ağıta Sağu9 derlerdi Divan Edebiyatında ise Mersiye denir
AĞIZ : Aynı dilin değişik bölgelerde ve değişik şartlarda kullanılan biçimi (Şehirli ağzı, taşra ağzı, köylü ağzı)
AKROSTİŞ : Uclama Dizelerin ilk harfleri yukarıdan aşağı okunduğu zaman ortaya bir isim veya kelime çıkacak şekilde yazılan manzume, şiir
ALEGORİ : Bir konuyu, birtakım sembollerle, kendisiyle benzeme ilgisi bulunan başka şeylerle anlatma (Güvercinin barışı, arsla-nın kuvveti, terazinin adaleti temsil etmesi gibi)
ANILAR : Hatırat Yaşanmış olayları duyurmak için yazılan yazı türü Tanık olunan önemli olayları anlatan yazılar (Anılar, tarih için de önemli belge sayılan yazılardır)
ALİTERASYON : Birbirine benzeyen seslerin, uyakların, bir dizede veya cümlede, kulağa hoş gelecek şekilde tekrarlanması
ANSİKLOPEDİ : Çeşitli bilgilerin özetini alfabetik sıra ile biraraya getiren, kolayca bulmamıza yardım eden büyük eser
ARDIL : Uyaklardan sonra aynı görevde olmak üzere tekrarlanan kelime (Eski deyim: Redif)
ARUZ : Divan Edebiyatında dizelerdeki hecelerin ses eşitliğine dayanan bir nazım ölçüsü Hecelerin uzunluk ve kısalık, kapalılık veya açıklık değerlerine göre türlü ses kalıplarındanoluşur Aruz kalıpları çoktur Türkçede en çok kullanılan aruz kalıpları 20 kadardır Aruz kalıplarından birkaçı:
* Fâilâtün fâilâtün fâilün
* Feilâtün feilâtün feilâtün feilün
* Mefûlü mefâîlü mefâîlü feûlün
(Şapkalı sesliler uzun hece sayılır Dizenin son hecesi açık ve sesli olsa bile kapalı ve uzun sayılır)
Örnek:
* Şimşek gibi bir hızla atıldık yedi koldan
* Şimşek gibi Türk atlarının geçtiği yoldan
ÂŞIK : Saz şairi Şiirlerini sazla çalıp söyleyen ozan
ÂŞIK EDEBİYATI: Halk arasında yetişen saz şairlerinin meydana getirdiği edebiyat
ATASÖZÜ : Eskiden beri söylenegelmiş, az kelime ile anlatılmış sözlerdir Bir fikri, bir öğüdü kısa ve kesin olarak anlatır
AYAK : Halk edebiyatında uyak, kafiye Saz şairleri yarışmasında şairlerden birinin hasımlarını belirli kafiye (uyak) ile beyit söyleme mecburiyetinde bırakmasına Ayak açmak denir
AZERİ EDEBİYATI : Türk Edebiyatının kollarından biridir Azerbaycan, Iran, Doğu Anadolu, Irak Türkleri arasında gelişmiş, Azerî lehçesinde yazılmıştır Azerî Edebıyatımızın en büyük şairi Fu-zulîdir

- B -
BAĞLAMA : Nakarat Şarkıların belli yerlerinde tekrarlanan dize
BAHARİYE : Birini övmek için yazılan ve bahardan söz ederek başlayan kasidenin baharı anlatan bölümü
BALAD : Dramatik bir olayı anlatan şiirdir Fransızca ballade deyiminden alınmıştır Bizde, üç bendden ve bir ağırlama bölümünden oluşan küçük koşuklara denir
BAŞESER : Şaheser Sanat bakımından güzelliğin doruğuna ulaşmış eser
BEDİ : Söz estetiği, benzersiz anlamlarına gelir Belirgin konusu sözün süslenmesi, güzelleştirilmesidir
BELAGAT : Söz sanatı Düzgün, güzel ve yerinde söz söyleme En doğru, en güzel biçimde anlatma
BEND : Bent Bir manzumeyi meydana getiren ikişer, üçer, dörder, beşer, altışar dizelik parçalardan her biri
BENGÜTAŞ EDEBİYATI : Bengü (bazı yörelerde bengi) sonu olmayan, hep kalacak olan, ebedî anlamına gelir Bengütaşlar ise, Göktürlerde kağanların, devlet ileri gelenlerinin ölümlerinden sonra onlar adına dikilen yazılı taşlardır Bu taşları dikenler, üzerindeki yazıların sonsuza kadar kalmasını düşünerek onlara bengütaş demişlerdir Göktürkler çağında dikilen bengütaşların üzerindeki yazılar, hem tarihî bilgileri vermedi, hem edebî aeğer taşıması bakımından önemlidir Türklerin ilk yazılı edebiyatını bengütaşlardaki bu yazılar oluşturur Onun için tarihçilerimiz ve edebiyatçılarımız bu yazılara "Bengütaş Edebiyatı" demişlerdir En ünlüleri, Orhunda Bilge Kağan ve Kül Tigin adına dikilmiş begütaşlardır
BENZETME : Bir sözü kuvvetlendirmek, canlandırmak, daha güzel anlatmak için, iki şeyden zayıfını kuvvetlisine benzetmek (Arslan gibi kuvvetli, kar gibi beyaz, dağ gibi yüce) Eski deyim: Teşbih
BEYİT : Konu ve ölçü bakımından birbiriyle ilgili iki dizeden oluşmuş nazım birimi Divan Edebiyatında beyit bir bütündür, bir düşünceyi anlatan cümle bir beyitte tamamlanır
BİBLİYOGRAFİ : Kitapların konuları, yazarları, baskıları (ne zaman, nerede basıldıkları) hakkında bilgi veren yazı ya da kitap
BİYOGRAFİ : Ünlü kişilerin hayatını anlatan yazı
BOZLAK : Halk edebiyatında türkü çeşitlerinden biri (Afşar bozlağı gibi)

- C -

CAİZE : Şairlerin kasidelerle övdükleri büyükler tarafından kendilerine verilen bahşiş, armağan
CİNAS : Yazılışı, söylenişi ve sesi aynı, ama anlamı başka olan kelimelerle yazılan dize, söylenen söz Cinasın en güzel örnekleri hoyratlarda görülür (Bk Hoyrat)
CÖNK : Saz şairlerinin beğenilen şiirlerinin toplandığı defter Uzunlamasına açılan, ensiz uzun bir defterdir
ÇAĞATAY EDEBİYATI : Türk dünyasının Maveraünnehir, Harezm, Altınordu gibi doğu ve kuzey bölgelerinde gelişen edebiyat kollarımızdan biri Çağatay Edebiyatının en büyük şairi Nevaîdir
ÇÖZÜMLEME : Edebiyat eserlerinde düğüm noktasının çözülmesini sağlayan son kısım (Çözümleme romanı: içinde olaydan çok duygu çözümlemeleri bulunan roman)